W historii muzyki klasycznej można znaleźć wiele niezwykłych postaci, ale życie Marii Theresii von Paradis należy do tych naprawdę wyjątkowych. Była wybitną pianistką, kompozytorką i pedagogiem. Mimo iż w dzieciństwie całkowicie straciła wzrok, potrafiła zrobić międzynarodową karierę i zdobyć uznanie najważniejszych środowisk muzycznych Europy XVIII wieku.
Jej historia pokazuje nie tylko ogromny talent, ale także to, jak wiele można osiągnąć dzięki edukacji, wsparciu i determinacji. Paradis stała się jednym z pierwszych symboli tego, iż osoby niewidome mogą rozwijać swoje zdolności na najwyższym poziomie.
Dzieciństwo i utrata wzroku
Maria Theresia von Paradis urodziła się 15 maja 1759 roku w Wiedniu. Jej ojciec był wysokim urzędnikiem na dworze cesarzowej, dlatego rodzina należała do dobrze sytuowanych i wpływowych.
Dziewczynka przyszła na świat jako osoba widząca. W wieku kilku lat nagle straciła wzrok. Według rodzinnych zapisków stało się to 9 grudnia 1762 roku, gdy miała trzy lata. Lekarze tamtych czasów nie potrafili ustalić przyczyny choroby. Mówiono jedynie o „paraliżu nerwów wzrokowych”.
Rodzina próbowała różnych metod leczenia. W XVIII wieku medycyna była jednak bardzo ograniczona. Stosowano między innymi pijawki, silne środki przeczyszczające, a choćby eksperymentalne zabiegi z użyciem prądu elektrycznego. Żadna z tych metod nie przyniosła trwałej poprawy.
Kontrowersyjne leczenie u Mesmera
Jednym z najbardziej niezwykłych epizodów w życiu Paradis była terapia u lekarza Franza Antona Mesmera. Był on twórcą teorii tzw. magnetyzmu zwierzęcego, czyli przekonania, iż w ludzkim ciele istnieje niewidzialna energia, którą można regulować dzięki specjalnych zabiegów.
W 1777 roku osiemnastoletnia Maria Theresia została jego pacjentką. Początkowo wydawało się, iż terapia działa. Dziewczyna zaczęła rozpoznawać światło, kolory, a choćby niektóre przedmioty.
Sytuacja gwałtownie stała się jednak bardzo kontrowersyjna. Lekarze zaczęli podejrzewać oszustwo, a sama Paradis czuła się coraz gorzej. Nadmiar bodźców wzrokowych sprawiał jej trudność w koncentracji podczas gry na fortepianie.
Po przerwaniu terapii wzrok ponownie zanikł. Mesmer musiał opuścić Wiedeń, a Paradis wróciła do życia jako osoba niewidoma. Od tego momentu całkowicie skupiła się na muzyce.
Niezwykła edukacja muzyczna
Mimo utraty wzroku dziewczynka otrzymała bardzo dobre wykształcenie. Pomogła w tym cesarzowa Maria Teresa, która przyznała jej specjalne stypendium na naukę.
Maria Theresia uczyła się u najlepszych muzyków swoich czasów. Wśród jej nauczycieli znaleźli się między innymi:
- Antonio Salieri, który uczył ją teorii muzyki i kompozycji
- Leopold Kozeluch, wybitny pianista i kompozytor
- Georg Friedrich Richter, pedagog pracujący według metod Jana Sebastiana Bacha
Już jako dziecko wyróżniała się niezwykłą pamięcią muzyczną. Nie czytała nut w tradycyjny sposób. Nauczyciele grali jej fragmenty utworów, a ona zapamiętywała je ze słuchu i odtwarzała na instrumencie.
W wieku zaledwie 11 lat grała już publicznie na organach w wiedeńskich kościołach.
Wielka podróż koncertowa po Europie
Największą sławę Paradis przyniosła jej kilkuletnia podróż koncertowa po Europie. W latach 1783–1786 odwiedziła wiele ważnych miast kulturalnych.
Występowała między innymi w:
- Paryżu
- Londynie
- Salzburgu
- Berlinie
- Pradze
- Hamburgu
- Zurychu
W Paryżu dała aż 14 koncertów i zdobyła ogromną popularność. Jej występy były szeroko opisywane w prasie, a publiczność była pod wrażeniem zarówno jej talentu, jak i niezwykłej historii życia.
Podczas podróży spotykała też wielu znanych twórców epoki. W Salzburgu odwiedziła rodzinę Mozartów, a w Hamburgu poznała Carla Philippa Emanuela Bacha, syna Jana Sebastiana Bacha.
W Londynie grała choćby przed królem Jerzym III i królową Charlottą.
Inspiracja dla edukacji osób niewidomych
Pobyt Paradis w Paryżu miał jeszcze jeden istotny skutek. Jej talent zainspirował francuskiego pedagoga Valentina Haüy.
Haüy zobaczył, jak niewidoma artystka radzi sobie z czytaniem i zapisywaniem tekstów przy pomocy wypukłych liter oraz pomocy dotykowych. Pod wpływem tego doświadczenia postanowił założyć pierwszą szkołę dla niewidomych dzieci.
Szkoła powstała w 1785 roku i była jedną z pierwszych instytucji edukacyjnych tego typu na świecie. W kolejnych dziesięcioleciach podobne inicjatywy doprowadziły między innymi do powstania alfabetu Braille’a.
Jak komponowała niewidoma artystka
Pisanie muzyki było dla Paradis dużym wyzwaniem. Wymyślono więc specjalne urządzenie pomagające jej zapisywać nuty.
Była to drewniana tablica z otworami, w które wkładano kołki o różnych kształtach. Każdy kształt oznaczał inny dźwięk lub wartość rytmiczną. Dzięki temu kompozytorka mogła samodzielnie tworzyć zapisy swoich utworów.
Później widzący asystenci przepisywali je na tradycyjny zapis nutowy.
Do pisania listów używała natomiast specjalnej maszyny drukującej, dzięki czemu mogła prowadzić korespondencję bez pomocy innych osób.
Twórczość muzyczna
Maria Theresia von Paradis była bardzo płodną kompozytorką. Tworzyła w różnych gatunkach muzycznych.
Wśród jej dzieł znajdowały się:
- opery
- kantaty
- pieśni
- utwory fortepianowe
- fantazje instrumentalne
Jedną z najbardziej znanych oper była komedia „Der Schulkandidat” z 1792 roku. Niestety wiele jej kompozycji nie zachowało się do naszych czasów.
Ciekawostką jest utwór „Sicilienne”, który przez lata przypisywano Paradis. Dziś muzykologowie są jednak niemal pewni, iż powstał dopiero w XX wieku i nie jest jej dziełem.
Własna szkoła muzyczna
W późniejszym okresie życia artystka zaczęła coraz więcej czasu poświęcać nauczaniu.
W 1808 roku założyła w Wiedniu własną szkołę muzyczną dla dziewcząt. Była to dość nowatorska inicjatywa, ponieważ w tamtych czasach kobiety rzadko otrzymywały tak szeroką edukację muzyczną.
Uczennice uczyły się tam:
- gry na instrumentach
- śpiewu
- teorii muzyki
- kompozycji
Szkoła organizowała także regularne koncerty uczniów, które przyciągały publiczność z całego Wiednia.
Niezwykła pamięć i talent
Paradis słynęła z fenomenalnej pamięci muzycznej. Potrafiła grać bardzo trudne utwory z pamięci, choćby wielogłosowe fugi.
Podczas występów często wykonywała dzieła Händla czy Bacha bez żadnych nut. Jej umiejętności robiły ogromne wrażenie na publiczności i krytykach.
Oprócz muzyki znała także kilka języków obcych, co bardzo pomagało jej podczas zagranicznych podróży.
Dziedzictwo „Niewidomej Czarodziejki”
Maria Theresia von Paradis zmarła w Wiedniu w 1824 roku. Pozostawiła po sobie nie tylko muzykę, ale także ważne dziedzictwo społeczne.
Jej życie pokazało, iż osoby niewidome mogą odnosić sukcesy w sztuce, nauce i edukacji. W czasach, gdy często uważano je za osoby niezdolne do pracy intelektualnej, Paradis udowodniła coś zupełnie przeciwnego.
Była nie tylko wybitną pianistką, ale także inspiracją dla rozwoju edukacji osób niewidomych w Europie.
Dzięki niej wielu ludzi zaczęło inaczej patrzeć na możliwości osób z niepełnosprawnościami. Dlatego do dziś bywa nazywana „Niewidomą Czarodziejką”, która zmieniła historię muzyki i edukacji.
Źródła: Newmusesproject.com / Wophil.org / Fembio.org / Researchgate.net
