W ciągu ostatnich dwóch dekad nastąpił znaczący wzrost badań nad wpływem sztuki na zdrowie i dobre samopoczucie, równolegle z rozwojem praktyk i działań w tym obszarze w różnych krajach regionu europejskiego i poza nim. Raport WHO, który poniżej omawiamy, powołując się na 3000 badań, wskazuje na istotną rolę sztuki w zapobieganiu chorobom, promocji zdrowia oraz w zarządzaniu i leczeniu chorób na każdym etapie życia.
Raport WHO. Jakie są dowody na rolę sztuki w poprawie zdrowia i samopoczucia?
Nauka potwierdza to, co od dawna podpowiadała nam intuicja. W 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała raport na temat roli sztuki w poprawie zdrowia i samopoczucia. W dokumencie tym, będącym podsumowaniem ponad 3000 międzynarodowych badań, stwierdzono, iż sztuka wpływa pozytywnie na profilaktykę, radzenie sobie z problemami zdrowotnymi oraz z leczenie – zwłaszcza o ile chodzi o obszar zdrowia psychicznego. W raporcie wskazano, iż sztuka pomaga w regulacji emocji, poczucia własnej wartości, redukcji stresu oraz integracji społecznej. Liczne badania naukowe potwierdzają, iż wizyty w muzeach poprawiają nastrój i pamięć oraz wzmacniają poczucie przynależności do danej grupy lub społeczności.
Poniżej przedstawiamy w uproszczeniu podsumowanie ww. raportu.
Przegląd badań nt. roli sztuki w poprawie zdrowia i samopoczucia wykazał, iż sztuka może wpływać zarówno na zdrowie psychiczne, jak i fizyczne. Wyniki przeglądu zostały pogrupowane w dwóch głównych obszarach: zapobieganie chorobom i promocja zdrowia oraz zarządzanie chorobami i ich leczenie.
W każdym z ww. obszarów rozważano szereg podtematów:
W obszarze zapobiegania chorobom i promocji zdrowia wyniki pokazały, iż sztuka może:
- wpływać na społeczne uwarunkowania zdrowia
- wspierać rozwój dziecka
- zachęcać do zachowań prozdrowotnych
- pomagać w zapobieganiu chorobom
- wspierać opiekę nad osobami chorymi
W zakresie zarządzania chorobami i ich leczenia wyniki pokazały, jak sztuka może:
- pomagać osobom doświadczającym chorób psychicznych
- wspierać opiekę nad osobami z ostrymi stanami
- pomagać we wspieraniu osób z zaburzeniami neurorozwojowymi i neurologicznymi
- wspierać zarządzanie chorobami niezakaźnymi
- wspierać opiekę w końcówce życia
Analiza badań pokazała rosnącą ilość dowodów na rolę sztuki w poprawie zdrowia i dobrostanu poprzez:
- wspieranie wdrażania interwencji artystycznych tam, gdzie istnieje już solidna baza dowodowa, tj. np. stosowanie muzyki u pacjentów przed operacją, działania artystyczne przeznaczone dla pacjentów z demencją czy też programy opierające się na różnych dziedzinach sztuki i wspierających zdrowie psychiczne,
- dzielenie się wiedzą i doświadczeniami dotyczącymi interwencji artystycznych, które okazały się skuteczne w różnych krajach w promowaniu zdrowia, poprawie zachowań zdrowotnych lub w zwalczaniu nierówności i niesprawiedliwości zdrowotnych,
- wspieranie badań nad sztuką i zdrowiem, szczególnie w obszarach istotnych dla polityki społecznej i zdrowotnej, tj. badania analizujące interwencje na większą skalę lub badania eksplorujące wykonalność, akceptowalność i dopasowanie nowych interwencji artystycznych.
Dodatkowo należy zwrócić uwagę na międzysektorowy charakter dziedziny sztuki i zdrowia poprzez:
- wzmacnianie struktur i mechanizmów współpracy między sektorem kultury, opieki społecznej i zdrowia, na przykład poprzez wprowadzanie programów współfinansowanych z różnych budżetów,
- rozważenie wprowadzenia lub wzmocnienia ścieżek skierowań z opieki zdrowotnej i społecznej do programów artystycznych, na przykład przy użyciu schematów tzw. „social prescribing”,
- wspieranie włączenia edukacji artystycznej i humanistycznej w szkolenia dla pracowników służby zdrowia w celu poprawy ich umiejętności klinicznych, osobistych i komunikacyjnych.
Social prescribing jako katalizator budowania więzi
Oprócz ww. raportu warto też przytoczyć pracę Anna Dadswell i Hilary Bungay opublikowaną w 2025 r. dotyczącą „social prescribing” jako katalizatora budowania więzi między przedstawicielami ochrony zdrowia a środowiskami kultury.
Powstały około dwudziestu lat temu brytyjski program „social prescribing” pozwala lekarzom rodzinnym kierować pacjentów na zajęcia niemedyczne: warsztaty artystyczne, zajęcia do klubów sportowych, wspólne zakładanie i pielęgnowanie ogrodów, działania w ramach wolontariatu. Pierwsze oceny NHS, systemu publicznej opieki zdrowotnej, pokazują zmniejszenie lęku u pacjentów oraz mniejszą liczbę powtarzających się wizyt w przychodniach u osób, które biorą udział w programie.
Więcej o działaniach w zakresie „social prescribing” można przeczytać na stronach NHS oraz akademii social prescribing:
Co mogą zrobić farmaceuci w zakresie promowania sztuki i jej pozytywnego wpływu na zdrowie?
Na pewno mogą zachęcać pacjentów do korzystania z różnych form obcowania ze sztuką: wizyt w muzeach, zrzeszaniu się w grupach, które promują wspólne wyjścia do teatru czy kina. Można też polecać organizacje pozarządowe, które szukają wolontariuszy. Do tego nie potrzeba wielkich nakładów. Wystarczy znajomość kilku adresów promujących ww. działania oraz zachęcenie pacjentów do uczestniczenia w bezpłatnych spotkaniach z pisarzami, poetami w ramach festiwali, które realizowane są w wielu polskich miastach. Warto też promować działalność bibliotek publicznych, które odgrywają w Polsce istotną rolę w propagowaniu kultury i sztuki organizując różne interesujące spotkania i wydarzenia. Czasem wskazanie odpowiedniego adresu i zachęcenie do wzięcia udziału w ciekawym wydarzeniu, może przyczynić się do poprawy zdrowia i dobrostanu naszych pacjentów.
Opracowanie
Ewa Zygadło-Kozaczuk
