Stanowczy sprzeciw wobec likwidacji programowej asystencji osobistej i braku naboru dla organizacji pozarządowych na 2027 rok

Szanowna Pani Pełnomocniczko,

Fundacja Avalon – Bezpośrednia Pomoc Niepełnosprawnym stanowczo sprzeciwia się likwidacji od 2027 r. programowej asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami w części realizowanej poprzez bezpośrednią ścieżkę dla organizacji pozarządowych. Sprzeciwiamy się również nieogłoszeniu naboru dla organizacji pozarządowych na 2027 r. Informację, iż odrębnego naboru nie będzie, przekazała Pani 15 września 2026 r. w programie „Kwiatki Polskie” na antenie TVP.

Oczekujemy wycofania się z tej decyzji i niezwłocznego ogłoszenia naboru dla organizacji pozarządowych. Wygaszenie sprawdzonej ścieżki finansowania przed uruchomieniem w pełni operacyjnego systemu ustawowego grozi przerwaniem wsparcia, utratą doświadczonych kadr i pogłębieniem terytorialnych różnic w dostępie do usług. Zmiana o takiej skali nie może zostać przeprowadzona bez rzetelnej oceny skutków, konsultacji z osobami z niepełnosprawnościami i organizacjami społecznymi oraz planu zapewniającego ciągłość usług.

Skala i znaczenie ścieżki dla organizacji pozarządowych

W edycji Programu „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” dla organizacji pozarządowych na 2026 r. budżet wyniósł 320 mln zł. Dofinansowaniem objęto 261 ofert na łączną kwotę 319 998 025,49 zł, a więc wykorzystano niemal całą dostępną pulę. Dane te potwierdzają, iż odrębny nabór odpowiada na realne i utrzymujące się zapotrzebowanie.

Skala potrzeb była widoczna już w edycji 2025. Złożono wówczas 334 oferty o łącznej wartości około 573,042 mln zł przy dostępnej puli 310 mln zł. Przyjęto 264 oferty o wartości 309 588 707,62 zł, a Program obejmował blisko 9,3 tys. osób. W ciągu kilku lat organizacje pozarządowe zbudowały wyspecjalizowane zespoły asystenckie i koordynacyjne, procedury rekrutacji i zastępstw oraz relacje z osobami korzystającymi ze wsparcia. Tego potencjału nie da się zawiesić na rok i odtworzyć bez strat. Na 2027 r. ogłoszono dotychczas nabór wyłącznie dla jednostek samorządu terytorialnego z budżetem 1,2 mld zł. Łączna planowana pula ścieżek JST i NGO w 2026 r. wynosiła 1 423 873 000 zł. Różnica wynosi 223 873 000 zł, czyli około 15,7% łącznej puli z 2026 r. Sama różnica budżetowa nie przesądza jeszcze o liczbie niezrealizowanych usług, ale pokazuje skalę ryzyka i wymaga publicznego przedstawienia analizy skutków.

Modelowy szacunek oparty na konserwatywnym założeniu ubytku 213,9 mln zł pokazuje możliwy wymiar konsekwencji. Przy koszcie 55 zł za godzinę kwota ta odpowiada około 3,89 mln godzin asystencji, czyli około 1 937 pełnym etatom. Ze względu na częste świadczenie usług w niepełnym wymiarze może to odpowiadać pracy około 2,6-3,9 tys. asystentek i asystentów oraz skali wsparcia dla około 8 tys. osób. Są to szacunki modelowe, a nie dane o przesądzonych stratach, jednak nie wolno ich ignorować przy podejmowaniu decyzji.

Ścieżka samorządowa nie zastępuje bezpośredniego naboru dla NGO

Możliwość zlecania usług organizacjom pozarządowym przez samorządy nie jest rozwiązaniem równoważnym z bezpośrednim dostępem organizacji do środków Funduszu Solidarnościowego. W modelu samorządowym realizacja usługi zależy najpierw od decyzji gminy lub powiatu o przystąpieniu do Programu, a następnie od decyzji tej jednostki o zleceniu zadania organizacji. Oznacza to, iż osoby z niepełnosprawnościami tracą dostęp do alternatywnej ścieżki wsparcia tam, gdzie samorząd nie przystąpi do Programu albo zdecyduje się realizować go w inny sposób.

Analiza wyników edycji JST na 2026 r. dla sześciu województw obejmujących 845 gmin wykazała, iż 176 gmin nie otrzymało własnego finansowania. W 71 przypadkach finansowanie uzyskał adekwatny powiat, ale w 105 gminach – 12,4% obszaru objętego analizą – środków nie otrzymała ani gmina, ani powiat. Nie oznacza to automatycznie braku wszystkich usług, ponieważ równolegle działała ścieżka NGO. Pokazuje jednak, iż odrębny nabór dla organizacji może zabezpieczać dostępność tam, gdzie finansowanie samorządowe nie dociera.

Również przewidziany na 2027 r. limit 3 mln zł dla jednej gminy lub powiatu, podwyższany do 3,3 mln zł w razie zlecenia usług uprawnionemu podmiotowi, nie rozwiązuje problemu. Organizacja przez cały czas nie występuje bezpośrednio o środki, a jednolity limit obowiązuje jednostki o bardzo różnej liczbie mieszkańców i skali potrzeb. Taki mechanizm wymaga oceny pod kątem dostępności usług w średnich i dużych miastach oraz na terenach, na których samorząd nie przystąpi do Programu.

Likwidacja programowej asystencji osobistej realizowanej bezpośrednio przez organizacje pozarządowe ograniczy też możliwość wyboru realizatora przez osobę z niepełnosprawnością. Zerwanie ciągłości relacji z asystentką lub asystentem, którzy znają potrzeby uczestnika, może obniżyć bezpieczeństwo i jakość wsparcia. Przerwa w finansowaniu grozi odpływem doświadczonych osób do innych form zatrudnienia oraz osłabieniem organizacji, które przez lata rozwijały kompetencje niezbędne do przyszłego systemu ustawowego.

Oczekiwania Fundacji Avalon

W imieniu Zarządu Fundacji Avalon wzywamy Panią Pełnomocniczkę oraz Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej do podjęcia następujących działań:

1. niezwłocznego ogłoszenia na 2027 r. odrębnego naboru dla organizacji pozarządowych, umożliwiającego im bezpośrednie ubieganie się o środki Funduszu Solidarnościowego;

2. zapewnienia finansowania w wysokości pozwalającej utrzymać ciągłość usług dla osób korzystających w 2026 r. ze wsparcia realizowanego przez organizacje pozarządowe oraz uniknąć przerwy pomiędzy systemem programowym a przyszłym systemem ustawowym;

3. przedstawienia i opublikowania analizy skutków rezygnacji z odrębnej ścieżki NGO, obejmującej wpływ na osoby korzystające z usług, kadry asystenckie, organizacje realizujące Program oraz dostępność terytorialną;

4. udostępnienia pełnych danych o wykonaniu ścieżek NGO i JST za 2025 r. oraz – niezwłocznie po ich dostępności – za 2026 r., w tym liczby osób korzystających, liczby godzin usług, liczby osób świadczących asystencję, rzeczywistych wydatków i terytorialnego rozkładu wsparcia;

5. przeprowadzenia konsultacji z reprezentacją osób z niepełnosprawnościami, organizacji pozarządowych, podmiotów ekonomii społecznej, osób świadczących asystencję oraz samorządów przed ostatecznym przesądzeniem modelu finansowania na 2027 r.;

6. przekazania Fundacji pisemnej informacji o dalszym trybie prac, harmonogramie decyzji i rozwiązaniu, które zagwarantuje nieprzerwane świadczenie usług od 1 stycznia 2027 r.

Nie akceptujemy przerzucenia na osoby z niepełnosprawnościami, ich asystentki i asystentów oraz organizacje społeczne kosztów nieprzygotowanej zmiany modelu. Do czasu rzeczywistego uruchomienia systemu ustawowego państwo powinno utrzymać programową asystencję osobistą w obu uzupełniających się ścieżkach: samorządowej i pozarządowej. Tylko takie rozwiązanie ograniczy ryzyko przerwania wsparcia i utraty potencjału zbudowanego ze środków publicznych.

Zadaniem naszego państwa powinno być realizowanie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, w której bardzo mocno wybrzmiewa idea deinstytucjonalizacji oraz możliwości niezależnego życia. Realizacji szczególnie idei niezależności służy właśnie asystencja osobista. Państwo powinno wspierać rozwiązania umozliwające osobom z niepełnosprawnością niezależność a nie je blokować, dlatego też w obliczu powyższego nie możemy się pozostać obojętni na docierające do nas informacje.

Prosimy o pilne spotkanie z przedstawicielami Fundacji Avalon i organizacji realizujących Program oraz o pisemną odpowiedź odnoszącą się do powyższych postulatów.

Z wyrazami szacunku

Łukasz Wielgosz – Członek Zarządu Fundacji Avalon – Bezpośrednia Pomoc Niepełnosprawnym