Problematyczność może wynikać z indywidualnych potrzeb pacjenta, braku odpowiedniej dawki czy postaci leku w obrocie albo konieczności połączenia kilku substancji czynnych w jednym preparacie. W takich przypadkach leki recepturowe odgrywają ogromną rolę, umożliwiając przygotowanie leku ściśle dopasowanego do wymagań terapeutycznych konkretnego pacjenta.
Recepturowe leki przeciwpasożytnicze
Zakażenia pasożytnicze, które najczęściej wymagają leczenia preparatami recepturowymi to nużyca i świerzb. Iwermektyna i metronidazol to substancje polecane w walce z nużeńcem. W leczeniu świerzbu również wykorzystuje się iwermektynę. Poza tym świetne efekty można uzyskać maściami z siarką strąconą.
Przykładowe recepty w leczeniu zakażeń nużeńcem:
Rp.
Ivermectini 1,0
Lekobaza PhC 20,0
Aquae ad 100,0
M.f. cremor
Rp.
Ivermectini 0,02
Metronidazoli 0,2
Aquae
Eucerini aa ad 20,0
M.f. ung. ophth.
Zobacz też: Nużeniec – receptura w walce z pasożytem
Przykładowe recepty w leczeniu zakażeń świerzbowcem:
Rp.
Sulfur ppt. 30,0
Adeps suillus ad 100,0
M.f. ung.
Rp.
Ivermectini 1,0
Adeps suillus ad 100,0
M.f. ung.
Recepturowe leki przeciwgrzybicze
Substancje przeciwgrzybicze w recepturze odgrywają znaczącą rolę w leczeniu grzybic skóry, paznokci, błon śluzowych. Ugruntowane zastosowanie w terapii zakażeń grzybiczych wykazują następujące substancje czynne.
Kwas benzoesowy i kwas salicylowy
Wykorzystuje się je do leczenia grzybic paznokci i stóp. Działają antyseptycznie, hamując rozwój grzybów. Kwas salicylowy w stężeniu 1% – 10% działa dezynfekująco, a w stężeniach 10 – 50% keratolitycznie. Złuszczanie ułatwia penetrację innych składników aktywnych leku recepturowego.
Maść Arthura Whitfielda
Rp.
Acidi salicylici 2,0
Acidi benzoici 4,0
Vaselini albi ad 30,0
M.f. ung.
Kwas borny
Kwas borny (borowy) ma słabe działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, grzybobójcze, lekko ściągające, wysuszające. 3% roztwór utrzymuje prawidłowe pH skóry. W recepturze wykorzystuje się go do wykonywania roztworów (1-3%), maści (1-10%), zasypek (1-10%).
Rp.
Acidi borici
Sulfur ppt. aa 5,0
Vaselini flavi ad 100,0
M.f. ung.
Rp.
3% Sol. Acidi borici 500,0
M.f. sol.
Mleczan etakrydyny
Surowiec ten wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwpierwotniakowe i osuszające. Wykorzystuje się roztwory o stężeniach 0,01% – 0,2%, maści i zasypki o zawartości substancji 0,5% – 2,5%.
Rp.
Ethacridini lactatis 0,2
Aquae 10,0
Lanolini anhydrici
Vaselini aa ad 50,0
M.f. ung.
Siarczan cynku
Hamuje on rozwój grzybów i bakterii, działa ściągająco. Sporządza się z nim krople do oczu (w stężeniach 0,1-0,5%) . W dermatologii wykorzystuje się roztwory (0,5 – 1%) i maści (2-10%).
Rp.
Zinci sulfatis 0,03
Tetracaini hydrochloridi 0,02
Acidi borici 0,2
Aquae pro usu ophtalmico 10,0
M.f. guttae ophtalmicae
Rp.
Cupri sulfatis 0.1
Zinci sulfatis 0.35
Lanolini anhydrici 20.0
Aquae dest.
Zinci oxydi aa 10.0
Vaselini albi ad 100.0
M.f. ung
Rezorcyna
Rezorcyna ma silne adekwatności złuszczające, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Stosowana jest w stężeniach 1–5% jako środek zmiękczający naskórek, 5–15% keratolitycznie oraz powyżej 15% jako silny środek złuszczający. Nie zaleca się jej stosowania u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry.
Rp.
Resorcini 3,0
Aquae destillatae 30,0
60% Spir. Vini ad 100,0
M.f. sol.
Jod
Wykazuje adekwatności bakteriobójcze, grzybobójcze, wirusobójcze, przeciwpierwotniakowe.
Rp.
Kalii iodati 10,0
Natrii thiosulfatis 0,2
Aquae 8,0
Adeps suillus ad 100,0
M.f.ung
Ta maść, oprócz działania przeciwgrzybiczego, ma adekwatności częściowo rozpuszczające keratynę paznokcia.
Rp.
Kalii iodati
Lanolini
Vaselini flavi aa ad 45,0
M.f. ung.
Formaldehyd
10% roztwór formaldehydu stanowi jeden z najskuteczniejszych płynów do dezynfekcji obuwia i skarpet.
Rp.
10% Sol. Formaldehydi 200,0
Clotrimazol
Clotrimazol wykazuje adekwatności grzybostatyczne, a w wyższych stężeniach grzybobójcze. Jest wykorzystywany do leczenia łupieżu, grzybic skóry, paznokci, podudzi, stóp i pieluszkowego zapalenia skóry. W ginekologii znalazł zastosowanie w leczeniu kandydozy pochwy i zakażeń grzybiczych zewnętrznych narządów płciowych.
Rp.
Clotrimazoli 0,5
Talci
Zinci oxidi aa ad 100,0
M.f.pulv.
Rp.
Clotrimazoli 0,5
Neomycini sulf. 0,1
Sacchari lactatis 0,1
Acidi borici 0,02
Cacao olei q.s.
M.f. glob. vag. D.t.d. N° 12
Nystatyna
Jest to antybiotyk o działaniu grzybostatycznym, w wyższych stężeniach grzybobójczy. Stosowana w leczeniu grzybic jamy ustnej, układu moczowo-płciowego i skóry.
Rp.
Nystatyni 2 000 000 j.m. !
Zinci oxydi
Talci veneti aa 15,0
Glyceroli 10,0
Aquae dest. ad 100,0
M.f. susp.
Rp.
Metronidazoli 0,25
Nystatini 300.000 j.m.
Ac. borici 0,06
Lactosae 0,3
Ol. Cacao q.s.
M.f. glob. vag. D.t.d. No 12
Sprawdź również: Klotrimazol i nystatyna – porównanie surowców o działaniu przeciwgrzybiczym
Recepturowe leki przeciwpasożytnicze i przeciwgrzybicze to istotny element terapii dermatologicznej. Dają one możliwość precyzyjnego dopasowania terapii do indywidualnych potrzeb pacjenta. Wykorzystywanie antyseptycznych substancji recepturowych nad antybiotykami jest uzasadnione brakiem możliwości wytworzenia oporności – kluczowej zalety w dobie narastającego problemu antybiotykooporności.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Akademia Fagronu – webinar – dr hab. n med. Andrzej Jaworek „Recepturowe leki przeciwpasożytnicze i przeciwgrzybicze.” [16.03.2026]
- Fagron sp. z o.o. (2015). Poradnik receptury współczesnej Fagron. Część 1 (wyd. 2 popr.). Kraków 2015
- Maleszka, R., Adamski, Z., Szepietowski, J., & Baran, E. (2015). Leczenie powierzchownych zakażeń grzybiczych – rekomendacje ekspertów Sekcji Mikologicznej Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego. Przegląd Dermatologiczny, 102, 305–315. Dostęp online: https://doi.org/10.5114/dr.2015.53418
- Jachowicz, R. (2015). Receptura apteczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
