Przewlekłe zmęczenie, senność, wzmożone pragnienie. Objawy, które łatwo przypisać przemęczeniu, stresowi albo intensywnemu trybowi życia. Aktor Michał Piela przez pewien czas nie wiązał ich z cukrzycą, choć choroba występowała również w jego rodzinie. Dziś wie, jak ważne jest obserwowanie organizmu, regularne badania i poznanie mechanizmów rządzących chorobą.
Historia aktora znanego przede wszystkim z roli aspiranta Mieczysława Nocula w serialu „Ojciec Mateusz” pokazuje, iż cukrzyca potrafi długo pozostawać niezauważona. Szczególnie dotyczy to cukrzycy typu 2, która może rozwijać się przez wiele lat, zanim pojawią się wyraźne dolegliwości. W tym czasie podwyższone stężenie glukozy we krwi stopniowo uszkadza naczynia krwionośne i narządy.
– Diagnozę usłyszałem w 2018 roku, choć sygnały ostrzegawcze pojawiały się znacznie wcześniej. Dziś wiem, jak ważne jest, żeby nie lekceważyć takich objawów jak przewlekłe zmęczenie, senność czy wzmożone pragnienie – mówi Michał Piela.
Przyznaje, iż życie z cukrzycą wymagało od niego zmiany codziennych przyzwyczajeń. Praca na planie, podróże, nieregularne godziny i trudności z zachowaniem stałych pór posiłków wymagały wypracowania własnych sposobów postępowania. Pomogły mu edukacja, obserwowanie reakcji organizmu oraz ciągłe monitorowanie stężenia glukozy. Jak podkreśla, życie z cukrzycą wymaga jednak czegoś więcej niż samego przyjmowania leków. Trzeba poznać swoją chorobę, nauczyć się obserwować organizm i rozumieć, jak codzienne wybory wpływają na poziom glukozy.
Doświadczenia Michała Pieli dobrze ilustrują problem, z którym mierzą się osoby chorujące na cukrzycę. Sama diagnoza jest dopiero początkiem. Później trzeba nauczyć się kontrolować chorobę, rozpoznawać niepokojące sygnały i podejmować decyzje dotyczące leczenia oraz codziennego funkcjonowania.
Cukrzyca, czyli kiedy organizm nie radzi sobie z glukozą
Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, których wspólną cechą jest podwyższone stężenie glukozy we krwi. Przyczyną jest zaburzone wydzielanie insuliny, jej niewystarczające działanie albo współwystępowanie obu tych mechanizmów.
Insulina jest hormonem produkowanym przez komórki beta trzustki. Umożliwia komórkom organizmu wykorzystywanie glukozy jako źródła energii i pomaga utrzymywać jej prawidłowe stężenie we krwi. Gdy jej brakuje lub organizm przestaje prawidłowo na nią reagować, glukoza pozostaje we krwi w nadmiernej ilości. Utrzymująca się przez dłuższy czas hiperglikemia może prowadzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych, nerwów, nerek, siatkówki oka i serca.
Nie każda cukrzyca ma jednak takie samo podłoże. Rozpoznanie jej rodzaju ma zasadnicze znaczenie dla wyboru leczenia.
Jakie są rodzaje cukrzycy?
Najczęściej mówi się o cukrzycy typu 1 i typu 2, ale istnieją również inne postacie choroby.
Cukrzyca typu 1 ma podłoże autoimmunologiczne. Układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki odpowiedzialne za produkcję insuliny. W konsekwencji organizm przestaje wytwarzać jej wystarczającą ilość. Choroba często ujawnia się u dzieci i młodych dorosłych, ale może wystąpić w każdym wieku. Osoby z cukrzycą typu 1 wymagają leczenia insuliną.
Cukrzyca typu 2 wiąże się przede wszystkim z insulinoopornością, czyli zmniejszoną wrażliwością tkanek na działanie insuliny, oraz postępującym zaburzeniem jej wydzielania przez trzustkę. Jest najczęstszą postacią cukrzycy. Ryzyko jej rozwoju zwiększają między innymi nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna, predyspozycje rodzinne, nadciśnienie i zaburzenia lipidowe. Może jednak wystąpić również u osób szczupłych i aktywnych fizycznie.
Cukrzyca ciążowa jest rozpoznawana w czasie ciąży, gdy pojawiają się zaburzenia gospodarki węglowodanowej. Zwykle ustępuje po porodzie, ale kobiety, które na nią chorowały, mają w przyszłości zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2.
Istnieją także inne, rzadsze postacie, między innymi cukrzyca związana z chorobami trzustki, niektórymi zaburzeniami hormonalnymi, określonymi lekami lub uwarunkowaniami genetycznymi.
Objawy cukrzycy. Kiedy organizm wysyła sygnały ostrzegawcze?
Objawy mogą być różne, zależnie od rodzaju cukrzycy i stopnia zaawansowania zaburzeń metabolicznych. W przypadku cukrzycy typu 1 często pojawiają się dość szybko, choćby w ciągu kilku dni lub tygodni. Cukrzyca typu 2 może rozwijać się znacznie wolniej, a jej pierwsze symptomy bywają mało charakterystyczne.
Do najczęstszych objawów należą:
- Wzmożone pragnienie, czyli potrzeba wypijania znacznie większej ilości płynów niż dotychczas.
- Częste oddawanie moczu, również w nocy. Nadmiar glukozy we krwi powoduje, iż nerki wydalają jej więcej z moczem, co zwiększa utratę wody.
- Przewlekłe zmęczenie i senność, choćby po przespanej nocy. Organizm nie wykorzystuje prawidłowo glukozy jako źródła energii.
- Zwiększony apetyt, czasami połączony z niezamierzoną utratą masy ciała.
- Zaburzenia widzenia, najczęściej okresowe zamglenie obrazu.
- Nawracające infekcje, zwłaszcza zakażenia układu moczowo-płciowego i grzybicze.
- Wolniejsze gojenie się ran oraz nawracające problemy skórne.
- Mrowienie, drętwienie lub ból dłoni i stóp, które mogą świadczyć o uszkodzeniu nerwów.
Nie wszystkie objawy muszą występować jednocześnie. Ponadto u części osób z cukrzycą typu 2 przez długi czas nie pojawiają się żadne wyraźne dolegliwości. Dlatego brak pragnienia, senności czy częstego oddawania moczu nie wyklucza choroby.
Objawy, których nie należy lekceważyć
Wzmożone pragnienie, zmęczenie i częste oddawanie moczu mogą być pierwszymi sygnałami zaburzeń gospodarki węglowodanowej.
Szczególnie niepokojące jest nagłe wystąpienie silnego pragnienia, częstego oddawania moczu, szybkiego chudnięcia, nudności, wymiotów i bólu brzucha. Mogą to być objawy kwasicy ketonowej, czyli poważnego, zagrażającego życiu powikłania cukrzycy. W takiej sytuacji potrzebna jest pilna pomoc medyczna.
Jak diagnozuje się cukrzycę? Jedno badanie może nie wystarczyć
Podstawą rozpoznania cukrzycy są badania laboratoryjne krwi. Nie należy opierać diagnozy wyłącznie na pomiarach wykonanych domowym glukometrem ani odczytach z systemu ciągłego monitorowania glikemii. Urządzenia te służą przede wszystkim do kontroli choroby u osób już zdiagnozowanych.
Lekarz może zlecić kilka badań.
1. Glukoza na czczo
Badanie polega na oznaczeniu stężenia glukozy we krwi po 8 do 14 godzinach od ostatniego posiłku.
2. Hemoglobina glikowana (HbA1c)
Pokazuje, jaki był przeciętny poziom glukozy we krwi w przybliżeniu przez ostatnie 2-3 miesiące. Jest szczególnie przydatna w ocenie długoterminowej kontroli cukrzycy, a także może być wykorzystywana w diagnostyce.
3. Doustny test tolerancji glukozy (OGTT)
Pacjent najpierw oddaje krew na czczo, następnie wypija roztwór zawierający 75 g glukozy. Kolejne oznaczenie wykonuje się po 120 minutach. Badanie pozwala sprawdzić, jak organizm radzi sobie z przetwarzaniem glukozy.
4. Glikemia przygodna
Oznaczenie stężenia glukozy w próbce krwi pobranej o dowolnej porze dnia. Jest szczególnie przydatne, gdy występują charakterystyczne objawy hiperglikemii.
Jakie wyniki wskazują na cukrzycę?
Poniższe wartości odpowiadają kryteriom diagnostycznym przedstawionym w zaleceniach diabetologicznych.
| Glukoza na czczo | ≥ 126 mg/dl (7,0 mmol/l) |
| Glukoza po 2 godzinach OGTT | ≥ 200 mg/dl (11,1 mmol/l) |
| Hemoglobina HbA1c | ≥ 6,5 proc. |
| Glikemia przygodna przy typowych objawach | ≥ 200 mg/dl (11,1 mmol/l) |
W przypadku podwyższonej glikemii na czczo konieczne jest potwierdzenie wyniku w kolejnym badaniu, o ile nie występują inne jednoznaczne kryteria rozpoznania. Przy innych kryteriach decyzja zależy od sytuacji klinicznej i oceny lekarza.
Istotne jest również to, iż wynik HbA1c może być niewiarygodny w niektórych sytuacjach, na przykład przy niedokrwistości, określonych chorobach hemoglobiny, ciąży czy dializoterapii. Wtedy lekarz opiera diagnostykę na oznaczeniach glukozy. PTDiab+2
Kto powinien się badać?
Szczególną czujność powinny zachować osoby po 45. roku życia, osoby z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami lipidowymi oraz osoby, u których cukrzyca występuje w najbliższej rodzinie. Znaczenie mają również przebyta cukrzyca ciążowa, zespół policystycznych jajników i mała aktywność fizyczna.
Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego badania przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 2 powinny być wykonywane u osób po 45. roku życia co 3 lata, a u osób z czynnikami ryzyka, niezależnie od wieku, raz w roku.
Czy cukrzycę można pomylić z inną chorobą?
Niektóre objawy cukrzycy są na tyle niespecyficzne, iż mogą występować również w innych schorzeniach. Dotyczy to przede wszystkim zmęczenia, senności, wzmożonego pragnienia i częstego oddawania moczu.
Przykładowo:
- Niedokrwistość może powodować przewlekłe zmęczenie, osłabienie, senność i trudności z koncentracją. Podobne dolegliwości mogą występować u osób z cukrzycą.
- Nadczynność tarczycy może powodować osłabienie, wzmożony apetyt, chudnięcie i uczucie rozdrażnienia. Niektóre z tych objawów przypominają zaburzenia metaboliczne związane z cukrzycą.
- Zakażenia układu moczowego powodują częste oddawanie moczu, ale zwykle towarzyszą im również pieczenie, parcie na pęcherz lub ból podczas mikcji.
- Moczówka prosta może być szczególnie myląca, ponieważ jej charakterystycznymi objawami są silne pragnienie i oddawanie dużych ilości moczu. Mimo podobnej nazwy nie ma jednak związku z cukrzycą typu 1 ani typu 2. Wynika z zaburzeń działania wazopresyny, hormonu regulującego gospodarkę wodną organizmu.
Warto rozróżnić częste oddawanie moczu od wielomoczu. W pierwszym przypadku pacjent często korzysta z toalety, ale oddaje niewielkie ilości moczu. W drugim dobowa objętość moczu jest rzeczywiście zwiększona.
Odróżnienie tych schorzeń wymaga odpowiednich badań. Sama obserwacja objawów nie pozwala postawić pewnej diagnozy.
Jak leczy się cukrzycę? Terapia zależy od rodzaju choroby
Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, która wymaga systematycznego leczenia i kontroli. Nie ma jednego schematu postępowania odpowiedniego dla wszystkich pacjentów. Lekarz dobiera terapię do rodzaju cukrzycy, wieku, stanu zdrowia, wyników badań, chorób współistniejących i ryzyka powikłań.
Cukrzyca typu 1: insulina jest niezbędna
Ponieważ organizm nie produkuje wystarczającej ilości insuliny, pacjent musi ją regularnie przyjmować. Może być podawana dzięki wstrzykiwaczy insulinowych lub pompy insulinowej.
W leczeniu coraz większe znaczenie mają również systemy ciągłego monitorowania glikemii (CGM), które mierzą stężenie glukozy w płynie śródtkankowym i pozwalają obserwować jego zmiany w ciągu całej doby. Niektóre systemy współpracują z pompami insulinowymi, automatyzując część procesu dostarczania insuliny.
Cukrzyca typu 2: leczenie dopasowane do potrzeb pacjenta
Podstawą postępowania jest modyfikacja stylu życia, obejmująca odpowiednio zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną i, jeżeli jest to wskazane, redukcję masy ciała.
Wielu pacjentów potrzebuje również farmakoterapii. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zastosować:
- metforminę, która zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę;
- inhibitory SGLT2, które zwiększają wydalanie glukozy z moczem i mogą zapewniać dodatkowe korzyści dotyczące serca i nerek;
- agonistów receptora GLP-1, wpływających między innymi na wydzielanie insuliny zależne od poziomu glukozy, apetyt i masę ciała;
- inne leki obniżające stężenie glukozy;
- insulinę, o ile wymaga tego przebieg choroby.
Dobór leków nie powinien zależeć wyłącznie od poziomu glukozy. U pacjentów z chorobami serca lub nerek szczególnie ważne jest uwzględnienie działania leków na te narządy.
Nowoczesna diabetologia. Leczenie to coś więcej niż obniżanie glukozy
Współczesna diabetologia coraz mocniej koncentruje się na całościowym podejściu do pacjenta. Kontrola glikemii pozostaje podstawowym elementem terapii, ale równie istotna jest ochrona serca, nerek, wzroku i układu nerwowego.
Właściwie dobrane leczenie może ograniczać ryzyko powikłań, a nowoczesne technologie pomagają pacjentom lepiej rozumieć reakcje organizmu na posiłki, aktywność fizyczną, stres czy przyjmowane leki.
Nie można jednak zapominać o edukacji.
– Cukrzyca jest chorobą, w której pacjent odgrywa niezwykle istotną rolę w codziennym procesie leczenia. choćby najlepsza terapia nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, jeżeli chory nie będzie rozumiał swojej choroby i nie będzie wiedział, jak postępować w różnych codziennych sytuacjach – podkreśla prof. Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.
Ekspertka zwraca uwagę, iż edukacja diabetologiczna nie powinna kończyć się w momencie postawienia diagnozy. Potrzeby pacjenta zmieniają się wraz z wiekiem, stanem zdrowia i przebiegiem choroby. Dlatego stały dostęp do wiedzy i profesjonalnego wsparcia jest częścią skutecznego leczenia.
Dlaczego nie wolno lekceważyć cukrzycy? Powikłania mogą dotyczyć całego organizmu
Nieleczona lub niewłaściwie kontrolowana cukrzyca może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Do najważniejszych powikłań należą:
- Retinopatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie naczyń krwionośnych siatkówki, które może prowadzić do pogorszenia widzenia, a choćby utraty wzroku.
- Nefropatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie nerek, mogące z czasem doprowadzić do przewlekłej niewydolności nerek.
- Neuropatia cukrzycowa, obejmująca uszkodzenie nerwów, objawiające się bólem, pieczeniem, mrowieniem lub zaburzeniami czucia.
- Choroby sercowo-naczyniowe, w tym choroba niedokrwienna serca, zawał serca i udar mózgu.
- Zespół stopy cukrzycowej, związany między innymi z uszkodzeniem nerwów i naczyń krwionośnych. Może prowadzić do trudno gojących się ran, zakażeń, a w zaawansowanych przypadkach do amputacji.
Dlatego opieka nad osobą z cukrzycą powinna obejmować nie tylko kontrolę glukozy, ale także regularne badania oceniające stan wzroku, nerek, układu sercowo-naczyniowego i stóp.
Czy cukrzycy można zapobiec?
Nie wszystkim postaciom cukrzycy można zapobiec. W przypadku cukrzycy typu 1 nie ma w tej chwili powszechnie dostępnej metody profilaktyki, która gwarantowałaby uniknięcie choroby.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku cukrzycy typu 2. Ryzyko jej rozwoju można ograniczać poprzez:
- utrzymywanie prawidłowej lub zdrowej dla danej osoby masy ciała;
- regularną aktywność fizyczną;
- dietę opartą na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych i źródłach wartościowego białka;
- ograniczenie słodzonych napojów i wysoko przetworzonej żywności;
- kontrolowanie ciśnienia tętniczego i stężenia lipidów;
- regularne badania laboratoryjne, szczególnie przy występowaniu czynników ryzyka.
Wczesne wykrycie stanu przedcukrzycowego daje możliwość podjęcia działań, które mogą opóźnić, a w niektórych przypadkach zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 2.
Listopad przypomina o cukrzycy, ale o zdrowie trzeba dbać przez cały rok
Listopad jest miesiącem świadomości cukrzycy, a 14 listopada obchodzony jest Światowy Dzień Cukrzycy. To okazja, by przypominać o znaczeniu profilaktyki, diagnostyki i dostępu do nowoczesnego leczenia. Polskie Stowarzyszenie Diabetyków zwraca uwagę, iż jednym z najważniejszych wyzwań pozostaje zapewnienie pacjentom równego dostępu do terapii, technologii monitorowania glikemii i profesjonalnej edukacji.
– Jednym z naszych najważniejszych postulatów jest zapewnienie osobom z cukrzycą równego dostępu do nowoczesnych terapii i technologii, w tym systemów ciągłego monitorowania stężenia glukozy i pomp insulinowych – podkreśla Monika Kaczmarek, prezes Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków.
Historia Michała Pieli pokazuje, iż rozpoznanie cukrzycy może zmienić codzienne życie, ale odpowiednia wiedza i leczenie pozwalają lepiej nad nią panować. Nie warto czekać, aż objawy staną się bardzo dokuczliwe, szczególnie jeżeli w rodzinie występowała cukrzyca. Trzeba regularnie kontrolować stężenie glukozy i konsultować z lekarzem niepokojące sygnały. Bo w przypadku tej choroby czas ma znaczenie.
