Niedobór żelaza może wiązać się ze zmianami w jamie ustnej, takimi jak nawracające afty, wygładzenie języka czy zapalenie kątów ust. Objawy te nie przesądzają o rozpoznaniu, ale mogą skłonić zespół stomatologiczny do uwzględnienia możliwych przyczyn ogólnoustrojowych i zasugerowania pacjentowi dalszej diagnostyki.
Żelazo jest niezbędne do produkcji hemoglobiny, która odpowiada za transport tlenu, oraz do prawidłowego funkcjonowania wielu tkanek. Niedobór żelaza może występować zarówno bez niedokrwistości, jak i prowadzić do jej rozwoju. Jak podkreślają Tibbett i wsp. w artykule opublikowanym 16 października 2026 r. w „BDJ Team”, niektóre objawy związane z niedoborem żelaza mogą być widoczne podczas badania jamy ustnej.
Nie oznacza to jednak, iż na podstawie wyglądu błony śluzowej można stwierdzić niedobór tego pierwiastka. Opisywane zmiany są nieswoiste i mogą mieć wiele innych przyczyn.
Jakie objawy mogą zwrócić uwagę dentysty?
Jednym z możliwych symptomów jest bladość błony śluzowej jamy ustnej, widoczna między innymi na błonie śluzowej policzków i języku. Może ona towarzyszyć niedokrwistości, ale jej ocena wymaga uwzględnienia indywidualnych różnic anatomicznych i pozostałych objawów.
Kolejnym sygnałem są nawracające afty. Związek między ich występowaniem a niedoborem żelaza opisano w piśmiennictwie fachowym. W przeglądzie systematycznym i metaanalizie z 2024 r. wykazano, iż osoby z nawracającymi aftami miały 2,5-krotnie większe szanse na stwierdzenie niedoboru ferrytyny niż osoby z grupy kontrolnej. Nie dowodzi to jednak, iż niedobór żelaza jest przyczyną wszystkich takich zmian.
Warto zwrócić uwagę również na zanikowe zapalenie języka. Język staje się wówczas gładki, a brodawki językowe ulegają zanikowi. Występującym zmianom może towarzyszyć ból lub pieczenie. Podobny obraz może jednak występować przy niedoborach witaminy B12 i kwasu foliowego, dlatego nie należy przypisywać go automatycznie niedoborowi żelaza.
Do możliwych objawów należą ponadto pieczenie lub inne zaburzenia czucia w jamie ustnej, utrzymująca się kandydoza oraz zapalenie kątów ust, objawiające się pękaniem, zaczerwienieniem i bolesnością warg w kącikach ust. Dolegliwości te mogą mieć jednak wiele przyczyn, między innymi miejscowe zakażenie, uraz, źle dopasowaną protezę, suchość jamy ustnej lub niedobory żywieniowe.
Niedobór żelaza a zdrowie jamy ustnej – co wykazały badania?
Przegląd piśmiennictwa opublikowany w 2024 r. w „Dentistry Journal” obejmował 36 badań dotyczących niedokrwistości z niedoboru żelaza i zdrowia jamy ustnej. Autorzy opisali związek niedokrwistości między innymi ze zmianami błony śluzowej, kandydozą oraz zaburzeniami dotyczącymi języka. Zwrócili również uwagę na badania wskazujące na związek niedokrwistości z niedoboru żelaza z próchnicą wczesnego dzieciństwa (ECC). Jednocześnie podkreślili, iż dowody dotyczące związku niedokrwistości z chorobami przyzębia pozostają niewystarczające i potrzebne są dalsze badania.
W badaniu kliniczno-kontrolnym opublikowanym w 2014 r. porównano 75 pacjentów z niedokrwistością z niedoboru żelaza ze 150 zdrowymi osobami z grupy kontrolnej. U pacjentów częściej obserwowano między innymi pieczenie błony śluzowej jamy ustnej, suchość jamy ustnej i zanikowe zapalenie języka. Badanie wskazuje na współwystępowanie tych objawów z niedokrwistością, ale nie pozwala uznać ich za swoiste wskaźniki niedoboru żelaza.
Kiedy potrzebna jest dalsza diagnostyka?
Rolą zespołu stomatologicznego nie jest rozpoznawanie niedoboru żelaza na podstawie samych objawów w jamie ustnej. Znaczenie mają dokładny wywiad, badanie kliniczne oraz ocena możliwych przyczyn miejscowych. jeżeli zmiany utrzymują się mimo usunięcia czynników miejscowych, nawracają lub istotnie utrudniają jedzenie i codzienne funkcjonowanie, warto zasugerować pacjentowi konsultację z lekarzem.
W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić między innymi morfologię krwi i oznaczenie ferrytyny, a także rozważyć inne badania. Ferrytyna pomaga ocenić zapasy żelaza, ale jej stężenie może wzrastać również w przebiegu stanu zapalnego, dlatego wynik należy interpretować w kontekście klinicznym.
Szczególnej uwagi wymagają owrzodzenia o nieustalonej przyczynie, które nie goją się przez ponad trzy tygodnie. Jak podkreślają autorzy publikacji w „BDJ Team”, taka zmiana wymaga pilnej diagnostyki w kierunku raka jamy ustnej, a nie wyłącznie poszukiwania niedoborów żywieniowych.
Dla lekarza dentysty najważniejsze jest rozpoznanie niepokojących zmian, wykluczenie możliwych przyczyn miejscowych i skierowanie pacjenta na dalszą diagnostykę, gdy wymaga tego obraz kliniczny. Objawy w jamie ustnej mogą stanowić wskazówkę do poszukiwania przyczyny ogólnoustrojowej, ale same nie potwierdzają niedoboru żelaza.
Źródła: https://www.researchgate.net/
https://link.springer.com/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
https://www.sciencedirect.com/
Warto podkreślać rolę lekarzy dentystów w profilaktyce oraz diagnostyce chorób ogólnych, które mogą manifestować się w jamie ustnej. Zalicza się do nich m.in. cukrzyca, choroby autoimmunologiczne, schorzenia wątroby czy nowotwory, które rozwijają się na błonach śluzowych. – Jama ustna jest zwierciadłem organizmu, tego, co dzieje się w środku. Niestety, wielu pacjentów nie potrafi lub nie chce w to uwierzyć, choćby podczas realnych rozmów z lekarzami dentystami – mówi prof. dr hab. n. med. Marzena Dominiak, prezydent Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego, prorektor ds. umiędzynarodowienia uczelni Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.
