Zawał serca przed czterdziestką? Dla wielu osób brzmi jak coś niemal niemożliwego. Tymczasem młody wiek nie chroni przed chorobami układu sercowo-naczyniowego. Ryzyko może zwiększać nie tylko palenie papierosów, nadciśnienie, cukrzyca czy nadwaga, ale również geny, zaburzenia lipidowe i niektóre choroby, o których pacjent może wcześniej choćby nie wiedzieć. Są też sytuacje, w których zawał ma przyczynę inną niż klasyczna miażdżyca. Jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze i kiedy natychmiast wezwać pomoc?
29 września obchodzimy Światowy Dzień Serca. W 2026 roku Światowa Federacja Serca zwraca uwagę na to, iż choroby serca mogą długo pozostawać niezauważone i dotyczyć także osób młodych, niezależnie od ich wieku, kondycji czy stylu życia.
Serce nie zawsze choruje dopiero po pięćdziesiątce
Zawał serca kojarzymy przede wszystkim z osobą starszą, z nadwagą, nadciśnieniem, wysokim cholesterolem, palącą przez wiele lat papierosy. Taki obraz rzeczywiście odpowiada typowemu mechanizmowi zawału, ale nie wyczerpuje wszystkich możliwości.
Choroba wieńcowa może rozwijać się latami. Proces miażdżycowy może zaczynać się znacznie wcześniej, a ryzyko jest kształtowane przez wiele czynników: stężenie cholesterolu LDL, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, cukrzycę, masę ciała, aktywność fizyczną i obciążenie rodzinne. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne podkreśla, iż działania profilaktyczne podjęte wcześnie w życiu mogą ograniczać rozwój choroby wieńcowej w późniejszych latach.
Co ważne, nie wszystkie czynniki ryzyka można samodzielnie „wypracować” albo wyeliminować zmianą stylu życia.
Młody, szczupły i aktywny nie zawsze znaczy zdrowy
To jeden z najważniejszych przekazów tegorocznego materiału dotyczącego Światowego Dnia Serca.
Jak podkreśla kardiolog dr hab. Adam Janas. prof. UAFM, zawały zdarzają się także u młodych pacjentów, a jednym z ważnych powodów może być rodzinne obciążenie chorobami serca. Szczególnej uwagi wymagają osoby, których rodzice, rodzeństwo lub inni bliscy krewni mieli zawał albo inne poważne choroby sercowo-naczyniowe w stosunkowo młodym wieku.
Jednym z możliwych wyjaśnień jest rodzinna hipercholesterolemia. W tej chorobie stężenie cholesterolu LDL może być bardzo wysokie już od dzieciństwa. Wieloletnia ekspozycja naczyń na wysokie stężenie LDL sprzyja wcześniejszemu rozwojowi miażdżycy, a tym samym może prowadzić do choroby serca i zawału znacznie wcześniej, niż zwykle się tego spodziewamy.
Dlatego prawidłowa masa ciała czy regularne treningi nie zastępują kontroli ciśnienia i lipidogramu, zwłaszcza gdy w rodzinie występowały przedwczesne choroby serca.
Lp(a): czynnik ryzyka, o którym wiele osób nie słyszało
Lp(a), czyli lipoproteina (a) to cząsteczka podobna do cholesterolu LDL, której podwyższone stężenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem miażdżycy i związanych z nią incydentów sercowo-naczyniowych. Jej poziom jest w dużej mierze uwarunkowany genetycznie, dlatego styl życia ma na niego znacznie mniejszy wpływ niż na wiele innych czynników ryzyka.
Jak wskazuje Artur Gabrysiak, manager medycyny laboratoryjnej w American Heart of Poland i Scanmed, warto, aby każdy choć raz w życiu oznaczył poziom lipoproteiny(a), szczególnie jeżeli w rodzinie występowały choroby serca w młodym wieku. To podejście jest zgodne z aktualizacją wspólnych wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego (EAS) z 2025 roku, która zaleca rozważenie oznaczenia Lp(a) przynajmniej raz w życiu każdego dorosłego w celu dokładniejszej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.
Uwaga! Podwyższone Lp(a) nie oznacza, iż ktoś ma chorobę serca ani iż na pewno będzie miał zawał. Jest jednym z elementów oceny ryzyka i powinno być interpretowane razem z pozostałymi czynnikami.
Dlaczego młody człowiek może mieć zawał?
Przyczyn jest kilka.
1. Przedwczesna miażdżyca
To mechanizm dobrze znany również u osób starszych. U młodego człowieka może pojawić się wcześniej m.in. w związku z:
- rodzinną hipercholesterolemią,
- wysokim stężeniem LDL,
- podwyższonym Lp(a),
- paleniem papierosów,
- nadciśnieniem,
- cukrzycą,
- otyłością,
- małą aktywnością fizyczną,
- przewlekłymi chorobami zapalnymi,
- obciążeniem rodzinnym.
Miażdżyca nie jest wyłącznie problemem osób starszych. Proces może rozwijać się przez wiele lat, zanim pojawią się objawy.
2. Rozwarstwienie tętnicy wieńcowej
To jedna z przyczyn, o których szczególnie warto pamiętać w kontekście młodych kobiet. Spontaniczne rozwarstwienie tętnicy wieńcowej, określane skrótem SCAD, polega na powstaniu uszkodzenia w ścianie tętnicy, które może ograniczyć przepływ krwi i doprowadzić do zawału.
SCAD może wystąpić u osoby bez klasycznych czynników ryzyka miażdżycy. Szczególnie często dotyczy kobiet, a związek opisywano m.in. z ciążą i okresem poporodowym, silnym stresem fizycznym lub emocjonalnym oraz niektórymi chorobami naczyń.
To istotny powód, dla którego zawału u młodej kobiety nie należy automatycznie wykluczać tylko dlatego, iż nie pali, jest szczupła i nie ma wysokiego poziomu cholesterolu.
3. Skurcz tętnicy wieńcowej
W niektórych przypadkach do niedokrwienia serca dochodzi wskutek gwałtownego skurczu tętnicy wieńcowej. Może on ograniczyć dopływ krwi do mięśnia sercowego choćby wtedy, gdy nie ma zaawansowanych zmian miażdżycowych.
Do czynników mogących sprzyjać takim zdarzeniom należą m.in. niektóre substancje psychoaktywne. W literaturze medycznej szczególną uwagę zwraca się na kokainę i amfetaminy.
4. Zaburzenia krzepnięcia i choroby zapalne
U części młodych pacjentów przyczyną zawału mogą być stany zwiększające skłonność do powstawania zakrzepów, choroby zapalne naczyń lub inne rzadkie mechanizmy. Dlatego diagnostyka zawału u młodej osoby nie zawsze kończy się na stwierdzeniu „miażdżyca”. Lekarze mogą szukać również innych przyczyn, szczególnie gdy obraz tętnic nie odpowiada typowemu zawałowi miażdżycowemu.
5. Choroby mięśnia sercowego, które mogą naśladować zawał
Nie każdy ból w klatce piersiowej u młodej osoby oznacza zawał. Jednocześnie nie wolno zakładać, iż skoro ktoś jest młody, to ból „na pewno jest od stresu”.
Jednym z przykładów jest zapalenie mięśnia sercowego. Może ono występować m.in. po infekcjach i powodować ból w klatce piersiowej, duszność, osłabienie czy zaburzenia rytmu serca. Aktualne wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego traktują zapalenie mięśnia sercowego jako odrębną grupę chorób wymagającą odpowiedniej diagnostyki.
Czy objawy zawału u młodych są inne?
Najważniejsze objawy zawału mogą wyglądać podobnie niezależnie od wieku. Problem polega raczej na tym, iż młody człowiek, jego bliscy, a czasem choćby on sam, mogą zbyt długo nie brać pod uwagę przyczyny sercowej.
Typowe sygnały to:
- ucisk, rozpieranie, pieczenie lub ból w klatce piersiowej,
- uczucie ciężaru lub zaciskania za mostkiem,
- ból promieniujący do ręki, obu rąk, barku, pleców, szyi, żuchwy lub nadbrzusza,
- duszność,
- zimne poty,
- nudności lub wymioty,
- nagłe osłabienie,
- zawroty głowy lub omdlenie.
Ból nie musi być bardzo silny. Nie zawsze znajduje się po lewej stronie klatki piersiowej i nie zawsze promieniuje do lewej ręki. Część zawałów poprzedzają sygnały ostrzegawcze pojawiające się choćby kilka godzin lub dni wcześniej, choć zawał może również wystąpić nagle.
U kobiet objawy mogą być mniej oczywiste
Kobiety również mogą mieć klasyczny ból lub ucisk w klatce piersiowej. Częściej jednak niż mężczyźni mogą doświadczać objawów, które łatwo przypisać innym problemom. Należą do nich m.in.:
- duszność,
- nudności,
- nietypowy ból pleców, szyi lub żuchwy,
- ból lub dyskomfort w górnej części brzucha,
- nagłe, nietypowe zmęczenie.
Nie oznacza to, iż istnieje jeden „kobiecy zawał” i jeden „męski zawał”. Objawy częściowo się nakładają. Najważniejsze jest to, aby nie ignorować nagłego lub nietypowego zespołu dolegliwości, szczególnie jeżeli pojawia się wraz z dusznością, zimnymi potami, osłabieniem albo bólem w klatce piersiowej.
Młody wiek może być pułapką
„Mam 30 lat, więc to niemożliwe” – właśnie takie założenie może opóźnić wezwanie pomocy. o ile pojawia się nagły, silny lub utrzymujący się ból albo ucisk w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, zimne poty czy ból promieniujący do ręki, pleców, szyi lub żuchwy, nie należy czekać, aż objawy same miną.
W Polsce w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia można wezwać zespół ratownictwa medycznego pod numerem 112 lub 999. Portal Pacjent.gov.pl wskazuje m.in. ostry ból w klatce piersiowej jako sytuację wymagającą pilnej pomocy.
Uwaga! Nie jedź samodzielnie samochodem do szpitala! W przypadku podejrzenia zawału liczy się czas.
Czy można zapobiec chorobom serca w młodym wieku?
W wielu przypadkach można znacząco zmniejszyć ryzyko, choć nie wszystkich chorób serca można uniknąć. Jak?
1. Nie pal. Dotyczy to również produktów dostarczających nikotynę w innej formie niż tradycyjny papieros. Palenie zwiększa ryzyko choroby wieńcowej i zawału.
2. Kontroluj ciśnienie. Nadciśnienie często nie daje wyraźnych objawów, a mimo to przez lata uszkadza naczynia.
3. Sprawdzaj cholesterol. Szczególnie ważne jest to przy rodzinnym występowaniu przedwczesnych chorób serca.
4. Nie ignoruj cukru we krwi. Cukrzyca i zaburzenia gospodarki glukozowej zwiększają ryzyko sercowo-naczyniowe.
5. Ruszaj się regularnie. Aktywność fizyczna jest jednym z podstawowych elementów profilaktyki. Europejskie zalecenia wskazują na co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo albo 75 minut aktywności intensywnej, o ile stan zdrowia pozwala na taki wysiłek.
6. Dbaj o dietę. Warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, ryby i zdrowe źródła tłuszczu powinny mieć w niej stałe miejsce. Ograniczać warto przede wszystkim produkty wysoko przetworzone, nadmiar soli, cukrów i niekorzystnych tłuszczów.
7. Nie lekceważ snu i przewlekłego stresu. Zdrowie serca nie sprowadza się wyłącznie do tego, co znajduje się na talerzu i ile kilometrów pokonujemy podczas treningu.
A co z genami?
Tu profilaktyka wygląda trochę inaczej. Nie możemy zmienić rodzinnej hipercholesterolemii ani genetycznie uwarunkowanego wysokiego Lp(a). Możemy jednak wiedzieć o ich obecności i odpowiednio wcześnie reagować.
Jeżeli rodzic, rodzeństwo lub inny bliski krewny miał zawał, udar albo poważną chorobę serca w młodym wieku, warto powiedzieć o tym lekarzowi. W takiej sytuacji szczególne znaczenie może mieć ocena profilu lipidowego. W zależności od wywiadu rodzinnego i innych czynników lekarz może również rozważyć oznaczenie Lp(a).
6 sygnałów, których młoda osoba nie powinna tłumaczyć stresem
1. Nowy, nietypowy ból lub ucisk w klatce piersiowej.
2. Duszność, która pojawiła się nagle albo jest nieproporcjonalna do wysiłku.
3. Omdlenie lub prawie omdlenie, szczególnie podczas wysiłku.
4. Nagłe kołatanie serca połączone z osłabieniem, dusznością lub bólem w klatce piersiowej.
5. Niewyjaśnione, wyraźne pogorszenie tolerancji wysiłku.
6. Ból w klatce piersiowej, plecach, szyi lub żuchwie połączony z zimnym potem, nudnościami albo silnym osłabieniem.
Nie każdy z tych objawów oznacza chorobę serca. Każdy może jednak wymagać oceny lekarskiej, a w przypadku objawów sugerujących zawał lub inne nagłe zagrożenie życia – natychmiastowego wezwania pomocy.
Nie czekaj z profilaktyką do pięćdziesiątki!
Choroby serca nie zaczynają się automatycznie po pięćdziesiątce. Część czynników ryzyka może pojawić się znacznie wcześniej, a niektóre, takie jak rodzinne zaburzenia lipidowe czy wysokie Lp(a), mogą pozostawać niewidoczne przez lata. Dlatego młoda osoba nie potrzebuje obsesyjnego wykonywania badań kardiologicznych. Potrzebuje natomiast świadomości własnego ryzyka.
Warto znać swoje ciśnienie, cholesterol, poziom glukozy i historię chorób serca w rodzinie. W określonych sytuacjach warto rozszerzyć diagnostykę o dodatkowe badania, w tym Lp(a). Ból w klatce piersiowej nie staje się mniej istotny tylko dlatego, iż masz 25, 30 czy 35 lat.
W przypadku objawów sugerujących zawał nie szukaj odpowiedzi w internecie. Dzwoń pod 112 lub 999.
