Witamina A – adekwatności i zastosowanie w recepturze aptecznej
Witamina A wykazuje działanie wspierające procesy regeneracyjne skóry, co przekłada się na poprawę kondycji naskórka. Z tego względu znajduje zastosowanie w preparatach stosowanych w terapii skóry suchej, podrażnionej oraz uszkodzonej, a także w stanach zapalnych skóry i schorzeniach przebiegających z nadmiernym rogowaceniem.
W preparatach recepturowych witamina A występuje najczęściej w postaci roztworów olejowych, maści oraz kremów.
Dostępne postacie witaminy A
Zgodnie z Wykazem leków, które mogą być traktowane jako surowce farmaceutyczne przy sporządzaniu leków recepturowych, w recepturze aptecznej wykorzystywane są wybrane preparaty zawierające witaminę A. Obejmują one zarówno wodne roztwory solubilizowane jak i skoncentrowaną postać olejową.
Preparaty gotowe stosowane w recepturze aptecznej występują w postaci solubilizowanych układów wodnych witaminy A o stężeniach 45 000-50 000 j.m./ml. Ze względu lipofilowy charakter witaminy A jej obecność w środowisku wodnym jest możliwa dzięki zastosowaniu solubilizatorów. Oprócz substancji czynnej preparaty te zawierają liczne substancje pomocnicze, takie jak emulgatory, przeciwutleniacze, konserwanty, regulatory pH oraz substancje smakowe. Składniki te zapewniają trwałość układu, jednak zwiększają jego złożoność i mogą wpływać na adekwatności oraz stabilność leków recepturowych, m.in. poprzez ryzyko interakcji z podłożem.
Zobacz też: Brak wodnych, solubilizowanych roztworów witamin? Mamy na to sposób!
Alternatywę stanowi skoncentrowana postać olejowa witaminy A, charakteryzująca się uproszczonym składem, obejmującym palmitynian retinolu rozpuszczony w oleju oraz dodatek przeciwutleniacza α-tokoferolu. Postać ta wykazuje dobrą kompatybilność z podłożami lipofilowymi. Jednocześnie należy uwzględnić wrażliwość witaminy A na działanie światła i tlenu, co wymaga odpowiednich warunków przechowywania.
Różnice pomiędzy preparatami zestawiono w tabeli.
Tabela 1. Wybrane preparaty witaminy A stosowane w recepturze
| Preparat | Substancja czynna | Zawartość witaminy A | Substancje pomocnicze |
| Vitaminum A Hasco | Palmitynian retinolu | 45 000 j.m./ml (ok. 1607 j.m./kroplę) | all-rac-α-tocopherol, witamina E naturalna, butylohydroksyanizol, kwas cytrynowy jednowodny, disodu fosforan dwunastowodny, sacharyna sodowa, makrogologlicerolu hydroksystearynian, glicerol, aromat cytrynowy, woda oczyszczona |
| Vitaminum A Medana | Palmitynian retinolu | 50 000 j.m./ml (ok. 1670 j.m./kroplę) | makrogologlicerolu rycynooleinian, sacharoza, aromat anyżowy (zawierający m.in. glikol propylenowy i etanol), sodu benzoesan, sodu salicylan, kwas cytrynowy, woda oczyszczona |
| Vitaminum A syntheticum densatum oleosum | Palmitynian retinolu | 1 000 000 j.m./g (ok. 34 500 j.m./kroplę) | olej arachidowy, α-tokoferol |
Wpływ zamiany solubilizowanego roztworu witaminy A na formę olejową na stabilność leku
Zastąpienie solubilizowanego roztworu witaminy A jej postacią olejową istotnie wpływa na stabilność preparatu recepturowego. Roztwory wodne zawierają emulgatory typu O/W, które umożliwiają rozproszenie substancji lipofilowej w środowisku wodnym. Wprowadzenie ich do podłoży maściowych zawierających emulgatory typu W/O, takich jak euceryna, lanolina czy podłoża cholesterolowe, może prowadzić do wystąpienia niezgodności recepturowych.
Niezgodności te wynikają z oddziaływania składników o przeciwstawnym charakterze emulsyjnym – solubilizatorów obecnych w preparacie witaminy A oraz emulgatorów zawartych w podłożu. Prowadzi to do zaburzenia równowagi układu emulsyjnego, czego skutkiem może być rozwarstwienie, powstanie nietrwałej emulsji oraz wydzielanie fazy wodnej. W konsekwencji dochodzi do utraty jednorodności preparatu oraz pogorszenia jego jakości, co może wpływać na równomierność dawkowania substancji czynnej.
Sprawdź również: Powtórka z receptury – najważniejsze informacje o emulsjach
Zastosowanie witaminy A w postaci olejowej, pozbawionej emulgatorów, pozwala uniknąć tego typu problemów. Forma ta wykazuje dobrą kompatybilność z podłożami lipofilowymi i nie zaburza struktury układu, sprzyjając uzyskaniu stabilnego i jednorodnego preparatu. Dodatkowo ograniczenie obecności wody poprawia stabilność chemiczną witaminy A, zmniejszając ryzyko jej utleniania. W efekcie zamiana formy solubilizowanej na olejową prowadzi zwykle do uzyskania preparatu o większej trwałości i przewidywalnej jakości.
Autor: mgr farm. Magdalena Kozdroń
Bibliografia:
- Cieślik P, Żołna B, Woźniczka K, i inni. Receptura niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych. Wydanie 2022. Wydawnictwo Farmaceutyczne, Kraków. ISBN 978-83-66756-25-0.
- https://akademiafagronu.pl/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2021/03/Witaminy-w-recepturze-Material-z-webinaru.pdf
