Losy substancji leczniczej po podaniu na skórę
Po zaaplikowaniu leku na skórę substancja lecznicza musi najpierw ulec uwolnieniu z podłoża, a później przejść przez kolejne warstwy skóry. Wyróżnia się dwie główne drogi penetracji składników aktywnych:
- drogę transepidermalną – podstawowa droga przenikania przez warstwę rogową (stratum corneum). Substancje mogą wchłaniać się międzykomórkowo lub przez same komórki (mniej efektywne, nie ma znaczenia praktycznego);
- drogę transfolikularną – przenikanie zachodzi przez mieszki włosowe i gruczoły łojowe. Ponieważ przydatki skóry stanowią mniej niż 0,1% jej powierzchni wchłanianie tą drogą ma małe znaczenie.
Warstwa rogowa stanowi tzw. „mur”, który ogranicza przenikanie substancji leczniczych. Po przekroczeniu tej bariery składniki aktywne mogą dyfundować przez naskórek i skórę adekwatną, aż do naczyń krwionośnych i krążenia ogólnego. Jednak, żeby to osiągnąć cząsteczka musi spełniać określone wymagania.
Receptura leku aplikowanego na skórę zależy od potrzeb pacjenta i miejsca działania leku. Antyseptyki, leki przeciwgrzybicze i keratolityczne powinny przenikać jedynie przez naskórek. Kortykosteroidy, aby osiągną efekt przeciwzapalny muszą dotrzeć do skóry adekwatnej. Hormony i opioidy powinny przenikać do krwioobiegu, w efekcie wykazując działanie ogólne.
Czynniki wpływające na szybkość wchłaniania do skóry
Na szybkość penetracji substancji leczniczej przez skórę wpływa szereg czynników.
1. adekwatności substancji leczniczej.
Najlepiej wchłaniają się substancje lipofilowe, o małej masie cząsteczkowej. Lepiej przez lipidową warstwę rogową przenikają związki w formie niezjonizowanej.
2. Postać leku i podłoże.
Szybkość przenikania substancji leczniczej do warstwy rogowej skóry jest w istotnym stopniu zdeterminowana przez adekwatności podłoża oraz rozpuszczalność substancji leczniczej w tym podłożu. Substancje lipofilowe łatwiej uwalniają się z podłoży hydrofilowych, a substancje hydrofilowe – z podłoży lipofilowych. Poprawę wchłaniania substancji leczniczej można również osiągnąć przez użycie substancji pomocniczych takich jak promotory sorpcji czy nośniki leku.
3. Sposób aplikacji leku.
Na szybsze wchłanianie leku ma wpływ:
- temperatura skóry – wyższa przyspiesza dyfuzję,
- masaż – mechaniczne rozbijanie warstwy rogowej i zwiększenie ukrwienia,
- okluzja – okluzyjny opatrunek zwiększa nawodnienie skóry i przenikanie substancji,
- jonoforeza – wykorzystywanie prądu stałego do wprowadzania leków w postaci jonowej w głąb skóry,
- systemy mikroigłowe – mikrootwory w warstwie rogowej zwiększają jej przepuszczalność.
4. Stan skóry i miejsce aplikacji.
Wiek pacjenta, płeć, choroby i uszkodzenia skóry (np. atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, oparzenia) znacząco zmieniają adekwatności bariery skórnej. Szybsza penetracja substancji czynnych zachodzi w miejscach, gdzie skóra jest cienka, delikatna i dobrze ukrwiona.
Promotory wchłaniania i nowoczesne nośniki leku
Promotory wchłaniania zmieniają strukturę warstwy rogowej przez co zwiększają jej przepuszczalność. Wraz z naturalną eliminacją promotora następuje przywrócenie pełnej funkcji bariery warstwy rogowej. Substancje, które najczęściej wykorzystuje się jako promotory sorpcji to: alkohole (etanol), glikole (glikol propylenowy), nienasycone kwasy tłuszczowe (kwas olejowy), terpeny (mentol). Woda również może być traktowana jako promotor wchłaniania – silne nawodnienie warstwy rogowej powoduje zmianę jej przepuszczalności.
Związki te w zależności od adekwatności fizykochemicznych mogą:
- zaburzać uporządkowany układ lipidów międzykomórkowych stratum corneum,
- rozpuszczać lub upłynniać lipidy międzykomórkowe,
- zmieniać hydratację grup polarnych lipidów.
Leki można też inkorporować w różne nośniki farmaceutyczne:
- liposomy,
- transferosomy,
- etosomy,
- niosomy,
- stałe nanocząstki lipidowe,
- mikroemulsje.
Pentravan – gotowe podłoże transdermalne
Pentravan to podłoże recepturowe o zaawansowanej kompozycji, przeznaczone do sporządzania preparatów transdermalnych. Jest kremowym podłożem emulsyjnym (o/w), zawierającym liposomy utworzone z lecytyny sojowej. Można do niego wprowadzić do 25% substancji leczniczej. Spektrum zastosowań jest bardzo szerokie:
- przeciwbólowe (ketoprofen, morfina, indometacyna),
- hormonalne (estradiol, progesteron, testosteron),
- miejscowo znieczulające (lidokainy chlorowodorek, tetrakainy chlorowodorek),
- przeciwwymiotne (chlorpromazyny chlorowodorek, prometazyny chlorowodorek).
Zobacz też: Pentravan – adekwatności i zastosowanie
Cząsteczki substancji czynnej zostają otoczone przez liposomy o specjalnej strukturze. Ułatwia to ich transport przez skórę do krwioobiegu. Po nałożeniu maści liposomy wnikają w warstwę rogową, następnie do głębiej położonych tkanek naskórka, po czym docierają do skóry adekwatnej. Tutaj cząsteczki substancji czynnej ulegają uwolnieniu z liposomów i trafiają do układu krwionośnego.
Liposomy zawarte w podłożu mają delikatną strukturę i dlatego nie wskazana jest obróbka w unguatorze na wysokich obrotach. Maść powinno się wytwarzać w moździerzu, na koniec można ją zhomogenizować na niskich obrotach unguatora (max na poziomie 2).
Przykłady leków recepturowych:
Rp.
Testosteroni 2,0
Glyceroli 3,0
Pentravan ad 100,0
M.f.ung
Rp.
Ketoprofeni 10,0
Pentravan ad 100,0
Podsumowując, ocena przenikania przez skórę substancji aplikowanych miejscowo wymaga kompleksowego uwzględnienia adekwatności fizykochemicznych substancji, składu podłoża, metody aplikacji i stanu skóry pacjenta.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Akademia Fagronu – webinar – dr n. farm. Marcin Płaczek „Przenikanie przez skórę substancji aplikowanych miejscowo”. [19.03.2026]
- Cal, K., & Stefanowska, J. (2010). Metody zwiększania przenikania substancji leczniczych przez skórę. Farmacja Polska, 66(7), 514–520. Dostęp online: https://ptfarm.pl/pub/File/Farmacja%20Polska/2010/07-2010/11%20%20Przenikanie.pdf
- Alkilani, A. Z., McCrudden, M. T. C., & Donnelly, R. F. (2015). Transdermal drug delivery: Innovative pharmaceutical developments based on disruption of the barrier properties of the stratum corneum. Pharmaceutics, 7(4), 438–470. Dostęp online: https://doi.org/10.3390/pharmaceutics7040438
- Pandyra-Kowalska, B., & Jaworek, A. (2019, 2 maja). Receptura okiem praktyka – część druga. Dobór podłoża w zależności od problemu terapeutycznego. Archiwum Aptekarza Polskiego. Dostęp online: https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/receptura-okiem-praktyka-czesc-druga-dobor-podloza-w-zaleznosci-od-problemu-terapeutycznego-%EF%BB%BF/
