Od pierwszego ruchu do samodzielności – znaczenie motoryki dużej i małej w rozwoju dziecka oraz rola terapii ręki

Wprowadzenie

Rozwój dziecka jest złożonym procesem, w którym obszary fizyczny, poznawczy, emocjonalny i społeczny wzajemnie się przenikają. Choć uwaga dorosłych często skupia się na pierwszych słowach, nauce czytania, pisania czy liczenia, rozwój ruchowy stanowi jeden z ważnych fundamentów nabywania wielu codziennych i szkolnych kompetencji.

Od pierwszych miesięcy życia dziecko poznaje otoczenie poprzez aktywność ruchową. Unoszenie głowy, obracanie się, sięganie po zabawkę, przemieszczanie się, chodzenie, bieganie czy manipulowanie przedmiotami dostarczają układowi nerwowemu różnorodnych doświadczeń. Dzięki nim dziecko stopniowo rozwija kontrolę posturalną, koordynację, planowanie ruchu, orientację w przestrzeni oraz sprawność manualną.

Nie oznacza to, iż każdy etap rozwoju ruchowego automatycznie determinuje późniejsze osiągnięcia edukacyjne. Współczesne badania wskazują jednak na istotne związki pomiędzy aktywnością fizyczną, funkcjami wykonawczymi, sprawnością ruchową i funkcjonowaniem dziecka w środowisku szkolnym. Metaanalizy wskazują m.in. na korzystny wpływ aktywności fizycznej na wybrane funkcje wykonawcze u dzieci i młodzieży.

Dlatego wspieranie rozwoju ruchowego nie powinno być traktowane jako dodatek do edukacji. Jest ono ważnym elementem tworzenia dziecku warunków do samodzielnego poznawania świata i zdobywania kolejnych kompetencji.

Część I. Ruch jako fundament rozwoju

Motoryka duża – fundament sprawności całego ciała

Motoryka duża obejmuje ruchy angażujące duże grupy mięśniowe oraz wymagające współpracy wielu części ciała. Należą do nich między innymi obracanie się, siadanie, przemieszczanie się, chodzenie, bieganie, skakanie, wspinanie, rzucanie i chwytanie piłki oraz utrzymywanie równowagi.

Czynności te wymagają współdziałania układu nerwowego, mięśniowego, przedsionkowego i proprioceptywnego. Dziecko musi nie tylko wykonać ruch, ale także odpowiednio go zaplanować, dostosować napięcie mięśniowe i kontrolować położenie ciała w przestrzeni.

W rozwoju ruchowym obserwuje się między innymi kierunek cefalokaudalny, czyli od głowy w kierunku dalszych części ciała, oraz proksymalno-dystalny – od struktur położonych bliżej osi ciała w kierunku części bardziej oddalonych. W praktyce oznacza to, iż rozwój kontroli głowy i tułowia oraz stabilizacji obręczy barkowej poprzedza osiąganie wielu bardziej precyzyjnych umiejętności kończyn górnych.

Z tego względu podczas obserwacji trudności grafomotorycznych warto patrzeć szerzej niż tylko na sposób trzymania ołówka. Istotne są również postawa, stabilizacja, koordynacja obu stron ciała, zakres ruchu i ogólna sprawność motoryczna.

Stabilizacja centralna – niewidoczny fundament sprawnej ręki

W terapii ręki często podkreśla się znaczenie zasady: proksymalna stabilizacja umożliwia dystalną precyzję.

Dłoń potrzebuje stabilnej „bazy”, aby mogła wykonywać precyzyjne ruchy palców. jeżeli dziecku trudno utrzymać stabilną pozycję tułowia i obręczy barkowej, może ono wykorzystywać dodatkowe strategie kompensacyjne.

Możemy wówczas obserwować między innymi:

• szybkie męczenie się podczas siedzenia,
• częste zmiany pozycji,
• opieranie głowy na ręce,
• zsuwanie się z krzesła,
• obejmowanie nogami nóg krzesła,
• bardzo mocne zaciskanie narzędzia pisarskiego,
• podpieranie tułowia o blat,
• niechęć do dłuższych prac stolikowych.

Nie należy jednak automatycznie interpretować takich zachowań jako braku koncentracji czy motywacji. Mogą one mieć różne przyczyny, a prawidłowa interpretacja wymaga indywidualnej oceny funkcjonowania dziecka.

Motoryka duża a funkcjonowanie poznawcze

Aktywność fizyczna jest ważnym elementem zdrowego rozwoju dziecka. Badania wskazują na związki pomiędzy aktywnością fizyczną a funkcjami wykonawczymi, takimi jak pamięć robocza, kontrola hamowania czy elastyczność poznawcza. Szczególnie interesujące są aktywności, które łączą ruch z koniecznością reagowania, planowania i podejmowania decyzji.

Warto więc proponować dziecku nie tylko ćwiczenia siłowe, ale również zabawy wymagające koordynacji, równowagi, orientacji przestrzennej i planowania ruchu. Wspinanie się, pokonywanie toru przeszkód, rzucanie i chwytanie piłki czy zabawy ruchowe z koniecznością reagowania na sygnał mogą angażować jednocześnie wiele funkcji.

Nie należy jednak przedstawiać ruchu jako gwarancji sukcesu szkolnego. Rozwój poznawczy i edukacyjny jest wieloczynnikowy, a aktywność fizyczna stanowi jeden z elementów środowiska wspierającego rozwój.

Motoryka mała – precyzja i samodzielność

Motoryka mała obejmuje precyzyjne ruchy dłoni i palców. Dzięki niej dziecko może manipulować przedmiotami, budować z klocków, rysować, wycinać, zapinać guziki, korzystać ze sztućców czy wykonywać czynności wymagające dokładności.

Rozwój chwytu i manipulacji rozpoczyna się już w niemowlęctwie. Początkowo dziecko korzysta z prostszych sposobów chwytania, a wraz z dojrzewaniem układu nerwowego i zdobywaniem doświadczeń rozwija coraz bardziej precyzyjne sposoby manipulowania przedmiotami.

Ważną rolę odgrywa tutaj codzienna zabawa. Lepienie, przesypywanie, budowanie, nawlekanie, manipulowanie przedmiotami o różnym kształcie i wielkości czy korzystanie z prostych narzędzi dostarczają dziecku okazji do rozwijania koordynacji wzrokowo-ruchowej,
zręczności i planowania ruchu.

Dlaczego współczesne dzieci mogą mieć mniej okazji do ćwiczenia sprawności manualnej?

Zmiany stylu życia sprawiają, iż część dzieci ma mniej okazji do spontanicznej aktywności ruchowej i manipulacyjnej niż dawniej. Duża ilość czasu spędzanego w pozycji siedzącej może ograniczać możliwości swobodnej zabawy ruchowej.

Nie chodzi jednak o całkowite wyeliminowanie urządzeń elektronicznych. Ważniejsze jest zachowanie równowagi pomiędzy aktywnością ekranową, ruchem, snem, zabawą, kontaktem z dorosłymi i samodzielną aktywnością dziecka.

Istotne jest również pozostawienie dziecku przestrzeni na samodzielne wykonywanie codziennych czynności. jeżeli dorosły zawsze zapina kurtkę, wiąże buty, kroi posiłek czy sprząta zabawki, dziecko otrzymuje mniej naturalnych okazji do ćwiczenia sprawności i samodzielności.

Część II. Terapia ręki i przygotowanie do samodzielności

Terapia ręki – spojrzenie na dziecko jako całość

Terapia ręki nie powinna być rozumiana wyłącznie jako zestaw ćwiczeń palców i nadgarstka. W zależności od potrzeb dziecka może obejmować działania związane z postawą, stabilizacją, koordynacją, planowaniem ruchu, sprawnością manualną, koordynacją wzrokowo-ruchową oraz wykonywaniem czynności dnia codziennego.

Przed zaplanowaniem działań terapeutycznych istotna jest ocena funkcjonowania dziecka. Warto uwzględnić między innymi:

• jakość postawy ciała,
• stabilizację obręczy barkowej,
• zakres ruchomości,
• koordynację obu stron ciała,
• planowanie motoryczne,
• koordynację wzrokowo-ruchową,
• sposób wykonywania chwytów,
• sprawność manualną,
• funkcjonowanie podczas czynności samoobsługowych,
• trudności zgłaszane przez dziecko i jego opiekunów.

Takie podejście pozwala spojrzeć na trudność nie tylko przez pryzmat jej objawu, ale również funkcji, którą dziecko chce osiągnąć.

Pobierz cały materiał

Autor: Agata Kosińska – Czytelniczka Portalu