Od 1 października ma ruszyć ważne badanie na NFZ. Skorzysta tylko określona grupa pacjentów

Pacjenci spełniający kryteria otrzymają dostęp do bezpłatnej niskodawkowej tomografii komputerowej. Nie będzie to jednak badanie przeznaczone dla wszystkich – o zakwalifikowaniu zdecydują między innymi wiek, historia palenia oraz dodatkowe czynniki ryzyka.

Nowe badanie finansowane przez NFZ

Program badań przesiewowych raka płuca został wpisany do wykazu świadczeń gwarantowanych. Oznacza to, iż obejmie go finansowanie ze środków publicznych. Zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia umowy dotyczące realizacji świadczeń mogą obowiązywać najwcześniej od 1 października 2026 roku.

Program będzie obejmował trzy podstawowe etapy:

• wizytę kwalifikującą,
• niskodawkową tomografię komputerową klatki piersiowej, czyli NDTK,
• wizytę, podczas której lekarz omówi wynik i przekaże dalsze zalecenia.

Badanie ma umożliwić wykrywanie niewielkich guzków oraz innych zmian mogących odpowiadać wczesnemu rakowi płuca. Szczegółowe zasady programu określa rozporządzenie ministra zdrowia z 14 lipca 2026 roku.

Kto skorzysta z bezpłatnej tomografii płuc?

Największą grupę uprawnionych mają stanowić kobiety i mężczyźni w wieku od 55 do 74 lat, którzy:

• obecnie palą papierosy albo przestali palić nie wcześniej niż 15 lat temu,
• mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat.

Do programu będą mogły zostać zakwalifikowane również osoby w wieku od 50 do 54 lat. W ich przypadku, oprócz minimum 20 paczkolat i maksymalnie 15 lat od rzucenia palenia, konieczne będzie występowanie dodatkowego czynnika ryzyka.

Może nim być między innymi co najmniej dwuletnia ekspozycja zawodowa na azbest, krzemionkę, beryl, nikiel, chrom, kadm, związki arsenu, spaliny silników Diesla, sadzę lub dym powstający przy spalaniu węgla kamiennego. Pod uwagę będą brane także ekspozycja na radon, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przypadek raka płuca u krewnego pierwszego stopnia oraz przebyte choroby nowotworowe wskazane w rozporządzeniu.

Z badania będą mogły skorzystać także niektóre osoby w wieku 55–74 lat, które zakończyły leczenie raka płuca i pięcioletni okres monitorowania, o ile jednocześnie spełniają kryterium dotyczące palenia.

Czym są paczkolata? Tak można je obliczyć

Paczkolata pozwalają oszacować łączne narażenie organizmu na dym tytoniowy. Wartość oblicza się, mnożąc liczbę wypalanych dziennie paczek papierosów przez liczbę lat palenia.

Przykładowo 20 paczkolat oznacza:

• jedną paczkę papierosów dziennie przez 20 lat,
• dwie paczki dziennie przez 10 lat,
• pół paczki dziennie przez 40 lat.

Nie wystarczy zatem sam wiek pacjenta. Podczas wizyty kwalifikującej lekarz przeanalizuje również historię palenia oraz pozostałe czynniki ryzyka.

Nie każdy spełniający kryterium wieku zostanie zakwalifikowany

Rozporządzenie wymienia sytuacje, które wykluczają udział w badaniu przesiewowym. Do programu nie zostaną zakwalifikowane między innymi osoby:

• z aktualnie rozpoznanym rakiem płuca lub chorobą nowotworową obejmującą układ oddechowy,
• pozostające w pięcioletnim okresie monitorowania po zakończonym leczeniu,
  które w ciągu poprzednich 12 miesięcy miały tomografię komputerową klatki piersiowej,
• mające przeciwwskazania do wykonania NDTK,
• zgłaszające określone objawy kliniczne.

Wśród objawów wykluczających z programu wymieniono krwioplucie, chrypkę, niezamierzoną utratę masy ciała oraz przewlekły kaszel trwający dłużej niż osiem tygodni. Nie oznacza to jednak, iż takie symptomy można zignorować. Program przesiewowy jest przeznaczony przede wszystkim dla osób bezobjawowych. Wystąpienie niepokojących dolegliwości wymaga kontaktu z lekarzem i rozpoczęcia zwykłej ścieżki diagnostycznej.

Co stanie się po wykonaniu badania?

Dalsze postępowanie będzie uzależnione od wyniku tomografii. jeżeli nie zostaną wykryte podejrzane zmiany, pacjent otrzyma zalecenia dotyczące kolejnych kontroli. Osoby spełniające podstawowe kryteria mają wykonywać NDTK co 12 miesięcy.

W przypadku wyniku wątpliwego lekarz może zalecić kontrolne badanie w krótszym terminie. Wynik dodatni będzie natomiast oznaczał skierowanie pacjenta na dalszą diagnostykę. Każdy aktywny palacz uczestniczący w programie ma również zostać objęty interwencją antynikotynową – niezależnie od rezultatu tomografii.

Dlaczego wprowadzono program badań płuc?

Rak płuca przez długi czas może rozwijać się bez charakterystycznych objawów. W efekcie choroba bywa rozpoznawana na etapie, na którym możliwości radykalnego leczenia są ograniczone. Niskodawkowa tomografia ma pomóc w wykrywaniu zmian u osób, które nie zgłaszają jeszcze dolegliwości.

Ministerstwo Zdrowia zakłada, iż program może przyczynić się do zmniejszenia liczby zgonów z powodu raka płuca o 12–28 proc. Resort podkreśla jednocześnie, iż badania zostaną skierowane do osób, które ze względu na historię palenia znajdują się w grupie największego ryzyka. Szczegółowe założenia przedstawiło Ministerstwo Zdrowia.

Kiedy będzie można zapisać się na badanie?

Choć program został już wpisany do wykazu świadczeń gwarantowanych, NFZ musi jeszcze zakończyć przygotowanie zasad finansowania i podpisać umowy z placówkami. Nie oznacza to więc, iż 1 października badanie będzie automatycznie dostępne w każdym szpitalu lub poradni.

Lista ośrodków, sposób rejestracji oraz dostępne terminy powinny zostać podane po zakończeniu kontraktowania świadczeń. Osoby zainteresowane programem powinny przed jego rozpoczęciem sprawdzać komunikaty NFZ lub skontaktować się z Telefoniczną Informacją Pacjenta.