Leki GLP-1 – jak działają? Zastosowanie, wskazania i działanie analogów

zwrotnikraka.pl 2 dni temu

Leki GLP-1 takie jak Ozempic, Wegovy (semaglutyd) czy Mounjaro (tirzepatyd) miały pomagać na cukrzycę. Potem okazało się, iż odchudzają. A teraz naukowcy co kilka tygodni odkrywają, iż robią z organizmem rzeczy, których nikt nie planował. Serce, wątroba, nerki, mózg, stawy, a choćby uzależnienia. Lista wskazań rośnie tak szybko, iż Nature Biotechnology zapytało wprost: czy GLP-1 to pierwsze leki na długowieczność?

GLP-1 przestały być lekami „na cukrzycę” czy „na odchudzanie”. Dane z ostatnich dwóch lat wskazują na działanie systemowe: kardioprotekcyjne, nefroprotekcyjne, hepatoprotekcyjne, neuroprotekcyjne i przeciwzapalne. Czy to „lek na wszystko”? Nie. Ale żaden pojedynczy lek w historii medycyny nie miał jednocześnie tak wielu udokumentowanych kierunków działania w tak wielu narządach.

Artykuł opracowany na podstawie materiałów eksperta: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska – hepatolog i lekarz chorób zakaźnych z Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie.

Co wiemy na temat działania analogów GLP-1 i ich potencjalnego zastosowania?

GLP-1 – leki na odchudzanie

Nowoczesne leki tzw. analogi GLP-1 stosowane w farmakoterapii choroby otyłościowej imitują działanie hormonów jelitowych. W naszym jelicie po posiłku wydzielają się takie substancje jak GLP-1 i GIP, których zadaniem jest przede wszystkim poinformować naszą głowę, o tym, iż zjedliśmy posiłek i już jesteśmy syci. Te substancje również normalizują poziom cukru we krwi, więc nie mamy napadów zwiększonego łaknienia, opóźniają opróżnianie żołądka, więc jesteśmy dłużej syci, a adekwatnością hormonu GIP jest także możliwość przyśpieszenie metabolizmu tkanki tłuszczowej.

I tak właśnie działają leki z grupy analogów – czyli udające działanie hormonów GLP-1 i GIP – stosowane w farmakoterapii choroby otyłościowej: zmniejszają łaknienie, wydłużają uczucie sytości, zapobiegają spadkom glukozy i w pewien sposób przyśpieszają spalanie tkanki tłuszczowej.

GLP-1 jest cząsteczką produkowaną przez komórki znajdujące się w ścianie jelita cienkiego i wydzielaną po spożyciu pokarmu. Tak funkcjonuje ten mechanizm u osób niechorujących na otyłość. U chorych na otyłość wiemy, iż występuje brak poposiłkowego wydzielania GLP-1, co oznacza, iż chorzy na otyłość nie doświadczają uczucia sytości.

Do tej pory mieliśmy tzw. analogi GLP-1, takie jak semaglutyd. Później pojawił się tirzepatyd, który jest podwójnym agonistą receptorów hormonów inkretynowych – zarówno GLP-1, jak i GIP. Semaglutyd zapewniał w badaniach średnią redukcję masy ciała 16-17 kg w ciągu roku, przy wyjściowej wadze 105 kg, a tirzepatyd w badaniach klinicznych zmniejszał ją o 24 kg.

Niebawem możemy spodziewać się dostępu do kolejnej generacji GLP-1 – leków będących potrójnym agonistą receptorów hormonów inkretynowych – GLP-1, GIP i glukagonowych. Badania kliniczne wskazują, iż są jeszcze bardziej skuteczne. Na kongresie Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego przedstawiono lek o nazwie retatrutyd, za pomocą którego pacjenci schudli średnio prawie 30 kg w ciągu roku.

Nowe leki stosowane w leczeniu choroby otyłościowej i cukrzycy były dotychczas stosowane w iniekcjach podawanych raz w tygodniu. Rewolucja nastąpiła w grudniu 2025 roku, kiedy Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła pierwszy nowej generacji lek na otyłość w tabletce. GLP-1 w tabletkach (semaglutyd) trafił do sprzedaży w USA w styczniu 2026 roku, a kolejny leki w postaci tabletek mają być dostępne prawdopodobnie w połowie 2026 roku.

Leki GLP-1 – potencjalne zastosowanie i nowe wskazania

SERCE I NACZYNIA

Semaglutyd zmniejsza ryzyko zawału, udaru i zgonu sercowo-naczyniowego o 14% u pacjentów z cukrzycą typu 2 (badanie SOUL, blisko 10 000 pacjentów). U osób z otyłością bez cukrzycy, ale z chorobą sercowo-naczyniową, redukcja ryzyka sięga 20% (badanie SELECT). W 2025 roku EMA zatwierdziła semaglutyd jako pierwszy lek z grupy GLP-1 w prewencji udaru. Dane z badania STEER sugerują choćby 57% redukcję poważnych zdarzeń sercowych w warunkach rzeczywistych.
Leki stosowane w leczeniu otyłości i cukrzycy, takie jak Ozempic i Wegovy, mogą wspomagać regenerację serca po zawale, przywracając przepływ krwi w drobnych naczyniach, które często pozostają zablokowane choćby po udrożnieniu głównej tętnicy – wynika z badania opublikowanego w Nature Communications. Autorzy podkreślają, iż preparaty te mogą zmniejszać ryzyko poważnych powikłań u pacjentów kardiologicznych. Badanie przeprowadzili naukowcy z University of Bristol oraz University College London. Zainspirowały ich wcześniejsze prace, wskazujące leki z grupy GLP-1 redukują ryzyko poważnych incydentów sercowo-naczyniowych. Co istotne, korzystny efekt obserwowano niezależnie od tego, czy pacjenci mieli choroby współistniejące oraz ile kilogramów schudli podczas terapii.

NERKI

Coraz więcej analogów GLP-1 jest już stosowanych w praktyce klinicznej w leczeniu cukrzycy typu 2, otyłości, ale i w chorach nerek. Badanie FLOW wykazało, iż semaglutyd spowalnia postęp przewlekłej choroby nerek u pacjentów z cukrzycą typu 2.

WĄTROBA (MASLD/MASH)

Semaglutyd uzyskał w sierpniu 2025 przyspieszone zatwierdzenie FDA do leczenia stłuszczeniowego zapalenia wątroby (MASH) z umiarkowanym lub zaawansowanym włóknieniem (badanie ESSENCE). To przełom, bo dotąd jedynym zatwierdzonym lekiem na MASH był resmetirom. Mechanizm wykracza poza utratę wagi i obejmuje bezpośrednie działanie przeciwzapalne i przeciwwłóknieniowe w wątrobie.

CHOROBA ZWYRODNIENIOWA STAWÓW

Badanie STEP-9 wykazało, iż semaglutyd zmniejsza ból kolana i poprawia funkcję stawu u osób z otyłością i chorobą zwyrodnieniową. Marzec 2026 przyniósł jeszcze ciekawsze dane: semaglutyd odbudowuje chrząstkę stawową niezależnie od utraty wagi. U pacjentów grubość chrząstki wzrosła o 17% po 6 miesiącach. Mechanizm: przeprogramowanie metabolizmu chondrocytów z glikolizy na fosforylację oksydacyjną (Cell Metabolism, 2026).

BEZDECH SENNY

Tirzepatyd (Zepbound) został zatwierdzony przez FDA jako pierwszy lek na umiarkowany i ciężki obturacyjny bezdech senny u dorosłych z otyłością. Redukcja epizodów bezdechu o ok. 24 zdarzenia na godzinę w porównaniu z placebo.

ALZHEIMER

Dwa duże badania fazy 3 (EVOKE i EVOKE+) testują semaglutyd u pacjentów z wczesnym stadium choroby Alzheimera. Wyniki spodziewane w 2025/2026. Wcześniejsze dane obserwacyjne wiązały stosowanie GLP-1 z obniżeniem ryzyka demencji u pacjentów z cukrzycą. Mechanizm: redukcja zapalenia neurologicznego, poprawa przepływu mózgowego, potencjalne hamowanie gromadzenia białka tau.

UZALEŻNIENIA

Dane obserwacyjne z kohorty weteranów USA wykazały, iż pacjenci stosujący GLP-1 mieli niższe ryzyko zaburzeń związanych z alkoholem (HR 0,89), kannabinoidami (HR 0,88), opioidami (HR 0,87) i stymulantami (HR 0,84) w porównaniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi. Semaglutyd i tirzepatyd są badane pod kątem leczenia zaburzeń związanych z nadużywaniem alkoholu. Hipoteza: GLP-1 moduluje ośrodek nagrody w mózgu, zmniejszając kompulsywne zachowania. To wciąż wczesny etap badań.

NOWOTWORY

Badanie obserwacyjne na 6000 dorosłych wykazało, iż stosowanie GLP-1 zmniejsza ryzyko nowotworów związanych z otyłością o połowę w porównaniu ze standardową opieką. Dla porównania: chirurgia bariatryczna zmniejsza to ryzyko o 30 do 42%. To dane obserwacyjne, nie randomizowane. Niemniej kierunek jest wyznaczony.

CHOROBA TĘTNIC OBWODOWYCH

Badanie STRIDE wykazało, iż semaglutyd poprawia dystans marszu u pacjentów z objawową chorobą tętnic obwodowych i cukrzycą typu 2.

Analogi GLP-1 – działania niepożądane i skutki uboczne

Żaden lek nie jest bez ryzyka. Najczęstsze działania niepożądane GLP-1 to nudności, wymioty, biegunka, zaparcia. Zwykle ustępują z czasem.

Bardziej poważne, ale rzadsze objawy uboczne dotyczą: trzustki (przypadki zapalenia trzustki, choć dane z dużych badań nie potwierdzają istotnie podwyższonego ryzyka), tarczycy (ryzyko raka rdzeniastego tarczycy zaobserwowane u gryzoni; u ludzi brak potwierdzenia, ale GLP-1 są przeciwwskazane przy rodzinnym raku rdzeniastym), pęcherzyka żółciowego (zwiększone ryzyko kamicy żółciowej przy szybkiej utracie wagi), wzroku (doniesienia o retinopatii u pacjentów z cukrzycą, prawdopodobnie związane z szybką normalizacją glikemii, nie z samym lekiem; nowe dane z 2026 sugerują, iż tirzepatyd może wręcz obniżać ryzyko chorób oczu), utraty masy mięśniowej (ok. 25% utraconej wagi może stanowić masa beztłuszczowa, stąd rosnący nacisk na trening oporowy i odpowiednie spożycie białka podczas terapii).

Pacjent z otyłością, cukrzycą, stłuszczeniem wątroby i nadciśnieniem ma bazowo podwyższone ryzyko zapalenia trzustki, kamicy, retinopatii i nowotworów. GLP-1 redukując otyłość i insulinooporność, prawdopodobnie zmniejsza to ryzyko netto, choćby jeżeli sam lek podnosi pewne zagrożenia.

polecane źródła:

Poradnik „Jak skutecznie leczyć otyłość?:, kampania społeczna Na Wagę Zdrowia.
Drucker DJ. The expanding landscape of GLP-1 medicines. Nature Medicine, 2026.
Are GLP-1s the first longevity drugs? Nature Biotechnology, 2025.
The expanding role of GLP-1 receptor agonists: a narrative review. eClinicalMedicine (The Lancet), 2025.
The expanding scope of GLP-1 receptor agonists: Six uses beyond diabetes. PMC, 2025.
The expanding role of semaglutide: beyond glycemic control. J Diabetes Metab Disord, 2025.
Could GLP-1 Receptor Agonists Treat Addiction, Alzheimer Disease, and Other Conditions? JAMA, 2024.
Semaglutide ameliorates osteoarthritis progression through a weight loss-independent mechanism. Cell Metabolism, 2026.
Repositioning GLP-1 Drugs for Neurologic Disease. NeurologyLive, 2026.
What’s next for GLP-1s? Harvard Gazette, 2026.
GLP-1s and Alzheimer’s: What You Need to Know. Alzheimer’s Association, 2025.