Lancet: nie korzystamy racjonalnie z antybiotyków

Międzynarodowe badanie przeprowadzone na podstawie danych ze 186 państw wykazało, iż stosujemy więcej antybiotyków niż wynosi zapotrzebowanie epidemiologiczne. W sierpniowym numerze „The Lancet Public Health” ukazała się publikacja szacująca poziom stosowania antybiotyków z grup Access, Watch i Reserve w poszczególnych państwach. W większości analizowanych państw całkowite zużycie antybiotyków przekraczało optymalny poziom. Prawie wszystkie kraje nadużywały antybiotyków z grupy Watch.

WHO dzieli antybiotyki na trzy grupy w ramach systemu AWaRe. Grupa Access obejmuje te, które są pierwszym wyborem (np. amoksycylina), stosowane w typowych zakażeniach i obarczone najmniejszym ryzykiem spowodowania oporności. Do grupy Watch należą antybiotyki o szerszym spektrum działania, które powinny być używane wybiórczo. Natomiast grupa Reserve – to antybiotyki ostatniej szansy, używane wyłącznie w ostateczności, w leczeniu ciężkich zakażeń wywołanych przez bakterie wielolekooporne.

Analizowane państwa podzielono na cztery grupy ze względu na podobny poziom dochodów, obciążenie chorobami zakaźnymi, skalę oporności bakterii oraz dostęp do ochrony zdrowia. Za punkt odniesienia przyjęto kraje, które zużywały stosunkowo mało antybiotyków, a jednocześnie miały niską śmiertelność z powodu infekcji bakteryjnych. Nowoczesne modele szacują optymalne zapotrzebowanie kraju na antybiotyki zestawiając realne dane o infekcjach i lokalnej lekooporności (AMR) z założeniami AWaRe. Pozwala to wykryć zarówno nadużywanie leków (overuse), jak i niebezpieczny brak dostępu do nich (underuse).

Wyliczono, iż w 2019 r. świat potrzebował ok. 43 mld dawek dobowych antybiotyków. W przeliczeniu na całą populację odpowiada to w przybliżeniu jednemu cyklowi antybiotykoterapii na osobę rocznie. W 2024 r. państwa ONZ uzgodniły, iż do 2030 r. co najmniej 70 proc. antybiotyków stosowanych u ludzi powinny stanowić te z grupy Access. Według obliczenia modelu optymalnie 77 proc. wykorzystywanych antybiotyków powinno należeć do tej grupy. Tak więc założenie państw członkowskich ONZ jest jak najbardziej do zrealizowania. Według danych WHO w 2022 r. antybiotyki Access odpowiadały za ok. 53 proc. światowego zużycia a Watch – za ok. 45 proc. W niemal jednej trzeciej raportujących państw udział grupy Watch przekraczał 70 proc.

Badacze porównali swoje wyliczenia z rzeczywistym zużyciem antybiotyków w 67 krajach, dla których dostępne były odpowiednie dane. W 72 proc. z nich całkowite zużycie przekraczało poziom uznany przez model za niezbędny. Jeszcze gorzej wyglądały dane dotyczące preparatów Watch – zbyt duże zużycie odnotowano w 99 proc. państw. A właśnie ta kategoria antybiotyków ma szczególnie znaczenie w przeciwdziałaniu oporności bakterii.
Jednocześnie 42 proc. państw zużywało mniej antybiotyków Access niż wynikałoby z modelowego zapotrzebowania. W 52 proc. państw za małe było również zużycie antybiotyków z grupy Reserve. Sugeruje to, iż część chorych z potwierdzonymi, wielolekoopornymi zakażeniami może nie mieć do nich dostępu. Oprócz tego w 60 proc. państw stosowano preparaty, których WHO nie rekomenduje ze względu na niekorzystny stosunek skuteczności do ryzyka.

Badanie wykazało dysproporcje między bogatymi i biednymi państwami. Kraje o wysokich dochodach zużywają w tej chwili najwięcej antybiotyków Watch i Reserve, chociaż ponad 80 proc. szacowanego światowego zapotrzebowania na te leki przypada na kraje o niskich dochodach, gdzie częściej występują ciężkie infekcje i oporność bakterii.

Z badania płynie więc wniosek, iż w większości analizowanych państw całkowite zużycie antybiotyków przekraczało optymalny poziom. Prawie wszystkie kraje nadużywały antybiotyków Watch. W wielu z nich stosowanie antybiotyków Access i Reserve było niższe od szacowanego zapotrzebowania. Ustalony przez ONZ cel, czyli 70 proc. udziału antybiotyków Access jest do zrealizowania na poziomie globalnym. Niektóre antybiotyki są nadużywane, a jednocześnie miliony ludzi mogą nie mieć dostępu do leków potrzebnych do leczenia zakażeń.

Autorzy publikacji zwracają uwagę na konieczność staranniejszego monitorowania wykorzystania antybiotyków. Pozwoliłoby to identyfikować zarówno obszary nadmiernego zużycia jak i niedostatecznej dostępności.

Według innej analizy opublikowanej w „The Lancet” oporność na antybiotyki była bezpośrednio związana z ok. 1,27 mln zgonów na świecie w 2019 r. i przyczyniła się do ok. 4,95 mln zgonów. Szacuje się, iż w Unii Europejskiej dochodzi do ponad 35 tys. zgonów rocznie z powodu zakażeń bakteriami opornymi na leki. W praktyce oznacza to powrót chorób uważanych za łatwe do leczenia, więcej zakażeń szpitalnych, a także konieczność stosowania droższych, bardziej toksycznych leków ostatniej szansy.