Dlaczego kolejność ma znaczenie?
W trakcie sporządzania leku zachodzi wiele procesów: rozpuszczanie, zwilżanie, rozdrabnianie, mieszanie, emulgowanie, zawieszanie substancji stałych. Każdy z nich wymaga adekwatnych warunków. Substancje dobrze rozpuszczalne w wodzie warto rozpuścić w części rozpuszczalnika przed dodaniem reszty składników. W przypadku zawiesiny substancje nierozpuszczalne należy natomiast odpowiednio rozetrzeć i zwilżyć, zanim zostaną połączone z większą ilością fazy płynnej. Prawidłowa kolejność może pomóc w uniknięciu niekorzystnych zmian, takich jak wytrącenie osadu, zmiana barwy czy utrata adekwatności leku. Nie oznacza to oczywiście, iż odpowiednia kolejność jest w stanie „naprawić” każdą niezgodność.
Mieszanki
Podczas przygotowywania mieszanek należy zachować odpowiednią kolejność wprowadzania poszczególnych składników:
- W pierwszej kolejności rozpuszcza się substancje dobrze rozpuszczalne w wodzie, rozpoczynając od tych przepisanych w najmniejszej ilości.
- Substancje trudno rozpuszczalne oraz składniki mogące powodować niezgodności należy rozpuszczać oddzielnie i dodawać w odpowiedniej kolejności.
- Nalewki i wyciągi płynne dodaje się po rozpuszczeniu substancji leczniczych w wodzie.
- Na końcowym etapie wprowadza się składniki korygujące smak i zapach.
Sprawdź również: Prawdziwe oblicze mieszanek
Przykład recepty: Mixturae stomachicae
Rp.
Acidi hydrochloridi 10,0% 6,0
Pepsini 6,0
Amarae tinct. 5,0
Sir. simplicis 15,0
Aquae ad 200,0
M.f.mixt.
D.S. 3 x dziennie łyżkę stołową przed jedzeniem
Wykonanie: Pepsynę rozpuścić w przepisanej ilości wody, dolać syrop, nalewkę, wymieszać. Na samym końcu dodać 10% roztwór kwasu solnego. Oznaczyć etykietą „zmieszać przed użyciem”.
Pepsyny nie należy bezpośrednio łączyć z rozcieńczonym kwasem solnym ani z nalewkami zawierającymi etanol, ponieważ takie połączenie może prowadzić do utraty aktywności enzymu. W przypadku preparatów zawierających pepsynę stężenie kwasu solnego nie powinno przekraczać 0,5%.
Zawiesiny
Przy sporządzaniu zawiesin należy zachować odpowiednią kolejność wykonywania poszczególnych etapów:
- Substancje stałe odważa się kolejno i dokładnie rozciera w moździerzu z ulewem, aż do uzyskania możliwie drobnych i równomiernych cząstek.
- Rozdrobnione substancje zwilża się niewielką ilością fazy rozpraszającej do otrzymania jednolitej pasty. o ile duża ilość wody zostanie dodana zbyt wcześnie, proszek może tworzyć trudne do rozbicia aglomeraty. Powstałe grudki mogą następnie utrudniać uzyskanie równomiernej zawiesiny.
- Powstałą pastę stopniowo rozcieńcza się pozostałą częścią fazy płynnej, pozostawiając niewielką ilość płynu do przepłukania moździerza i przeniesienia pozostałości preparatu.
- Gotową zawiesinę przenosi się do odpowiedniego opakowania i oznakowuje napisem „wstrząsnąć przed użyciem”.
Zobacz też: Od czego zależy trwałość zawiesin?
Przykład recepty:
Rp.
Acidi salicylici 0,5
Talci veneti
Zinci oxidi aa 7,5
Glyceroli 5,0
1% Sol. Ac. borici 50,0
Wykonanie: Kwas salicylowy rozetrzeć z kilkoma kroplami glicerolu, dodać tlenek cynku, talk i dalej ucierać w moździerzu z pozostałą ilością glicerolu. Po uzyskaniu jednolitej pasty rozcieńczać roztworem kwasu borowego i przenieść do butelki.
Maści typu zawiesiny
W przypadku maści typu zawiesiny podstawowym błędem jest próba połączenia sproszkowanej substancji leczniczej z całą ilością podłoża jednocześnie. W pierwszej kolejności substancję należy odpowiednio rozdrobnić, a następnie dokładnie połączyć z niewielką porcją podłoża, uzyskując jednorodny koncentrat. Dopiero do tak przygotowanej masy stopniowo wprowadza się kolejne porcje podłoża. Takie postępowanie zwiększa szansę na równomierne rozprowadzenie substancji leczniczej w całej masie preparatu.
Przykłady recept:
Rp.
Hydrocortisoni 0,5
Acidi salicylici 3,0
Sulfuris ppt. 5,0
Eucerini
Lanolini aa ad 50,0
M.f. ung.
D.S. zewnętrznie na skórę
Wykonanie: Do pojemnika o pojemności 50,0 ml odważyć około 8g euceryny i rozprowadzić szpatułką po dnie. Dodać hydrokortyzon, kwas salicylowy i siarkę. Ustawić mieszanie wstępne: szybkość mieszania – poziom 4, czas mieszania – 6 min. Dodać pozostałą ilość euceryny i lanolinę. Ustawić mieszanie adekwatne: szybkość mieszania – poziom 5, czas mieszania – 2 min.
Rp.
Balsami peruviani 2,0
Anaesthesini
Zinci oxidi aa 1,2
Acidi borici
Ichthammoli aa 1,0
Lanolini
Vaselini albi aa ad 100,0
M.f. ung
D.S. zewnętrznie
Wykonanie: Aby uniknąć niezgodności należy balsam peruwiański rozetrzeć z równą ilością oleju rycynowego. Anestezynę i tlenek cynku rozetrzeć w moździerzu z małą ilością wazeliny białej, następnie porcjami dodawać resztę podłoża i ichtamol. Połączyć. Dopiero na końcu wprowadzić balsam peruwiański roztarty z olejem rycynowym i wymieszać do otrzymania jednolitej maści.
Maści typu emulsji
Maść typu emulsji sporządza się przez emulgowanie rozpuszczonej w wodzie substancji leczniczej w podłożu. jeżeli w składzie maści mamy składniki wrażliwe na działanie energii mechanicznej (np. witaminy, pentravan) to należy je dodać na samym końcu, mieszając krótko i na niskich obrotach.
Przykład recepty:
Rp.
Prednisoloni 0,5
Ureae 10,0
Eucerini
Cholesteroli ung.
Aquae aa ad 100,0
M.f. ung.
D.S. zewnętrznie na skórę
Wykonanie: Odważyć mocznik i rozpuścić go w zlewce w przepisanej ilości wody. W pojemniku o pojemności 100ml umieścić odpowiednią ilość euceryny i maści cholesterolowej, rozprowadzić szpatułką po dnie i ściankach. Dodać prednisolon. Wlać przygotowany roztwór mocznika o temperaturze około 25°C. Ustawić parametry mieszania: szybkość mieszania – poziom 4, czas mieszania – 6 min.
Kolejność dodawania jako element kontroli jakości
Przed rozpoczęciem wykonywania leku recepturowego warto zadać sobie kilka pytań:
- Które składniki należy rozpuścić jako pierwsze?
- Które substancje trzeba wcześniej rozdrobnić?
- Czy substancję stałą należy zwilżyć przed dodaniem fazy płynnej?
- Czy wszystkie składniki można połączyć jednocześnie?
- Czy któryś składnik powinien zostać dodany dopiero na końcu?
- Czy między składnikami może wystąpić niezgodność?
- Czy kolejność wpływa na powstanie emulsji lub zawiesiny?
- Czy zastosowanie miksera aptecznego wymaga skrócenia czasu mieszania po dodaniu określonego składnika?
Taki sposób postępowania pozwala odejść od schematu: „ważenie – mieszanie – pakowanie” i traktować sporządzenie leku jako świadomie zaplanowany i kontrolowany proces.
Podsumowanie
Kolejność łączenia poszczególnych składników ma istotne znaczenie dla prawidłowego przebiegu procesu sporządzania leku, zwłaszcza w przypadku recept zawierających wiele substancji o różnej rozpuszczalności, adekwatnościach fizykochemicznych i wymaganiach technologicznych. Nie można przyjąć uniwersalnej zasady, iż wszystkie składniki preparatu można połączyć jednocześnie. Sposób i kolejność ich wprowadzania należy każdorazowo ustalać na podstawie analizy recepty, adekwatności zastosowanych substancji oraz rodzaju sporządzanej postaci leku.
Piśmiennictwo
- Cieślik, P., Żołna, B., Woźniczka, K., Gwarda-Matyjaszczyk, K., Cimała, R., Żmudzka, E., Tuszyński, P. K., Uman-Ntuk, E., Kijewska, J., Zemła, M., Michniewska, M., Malinowska, A., Radziszewski, R., Kłak, J., Bartyński, D., i in. (2022). Receptura: Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych (Wyd. 1). Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
- Kasperek, R. (2016, 29 stycznia). Trudności i niezgodności recepturowe. Aptekarz Polski. https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/trudnosci-i-niezgodnosci-recepturowe/
